Khi nhắc đến ẩn dụ, chúng ta thường nghĩ đến một biện pháp tu từ của văn chương và thi ca. Nhưng liệu ẩn dụ có thực sự chỉ tồn tại trong ngôn ngữ văn chương?
.png)
Khi nhắc đến ẩn dụ, chúng ta thường nghĩ đến một biện pháp tu từ của văn chương và thi ca: dùng tên của sự vật này để gọi một sự vật khác dựa trên nét tương đồng. Nhưng liệu ẩn dụ có thực sự chỉ tồn tại trong ngôn ngữ văn chương? Thực ra, ẩn dụ len vào từng ngõ ngách của đời sống thường nhật, chi phối cách chúng ta suy nghĩ, nói năng và hành động. Từ những sinh hoạt nhỏ bé đến cách ta nhìn nhận tình yêu, hôn nhân, chiến tranh hay cả đời sống kinh tế, chính trị, xã hội, ẩn dụ vượt lên khỏi vai trò của một công cụ phản ánh để trực tiếp nhào nặn nên thực tại mà chúng ta đang sống.
Nguyên tác: Metaphors We Live By
Bản tiếng Việt: Chúng ta sống bằng ẩn dụ
Dịch giả: Tạ Thành Tấn
Nhà xuất bản: Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội
Thời gian đọc: 15 phút
Trong Chúng ta sống bằng ẩn dụ (1980), George Lakoff và Mark Johnson chỉ ra một cơ chế vận hành thú vị của não bộ: chúng ta liên tục mượn những ý niệm cụ thể, hữu hình (gọi là “miền nguồn”) để làm điểm tựa suy nghĩ và nói năng về những thứ trừu tượng, khó định hình hơn (gọi là “miền đích”).
Chẳng hạn, với ẩn dụ TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH, chúng ta sử dụng ngôn ngữ của chiến tranh để nói về ý niệm “tranh luận”: ta có thể “tấn công lập luận”, “phòng thủ quan điểm” hay “chiến thắng/rút lui trước đối phương”. Ở đây, “chiến tranh” là miền nguồn mà chúng ta sử dụng để nhận thức “tranh luận” là miền đích.
Sức mạnh của ẩn dụ nằm khả năng tạo ra một vòng lặp khép kín giữa Nghĩ → Nói → Hành động → Nghĩ. Ban đầu, khi nhận thức ngầm coi tranh luận là chiến tranh, nó sẽ chi phối cách ta sử dụng từ ngữ (dùng các từ như “tấn công”, “phòng thủ”, …), từ đó dẫn dắt hành động (đối xử với người tranh luận như kẻ thù, biến cuộc trò chuyện thành cuộc chiến thắng - thua, …), và cuối cùng quay ngược lại củng cố niềm tin sẵn có rằng TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH.
Như vậy, Lakoff và Johnson chứng minh rằng ẩn dụ trực tiếp cấu trúc cách chúng ta suy nghĩ, nói năng và hành động trong đời sống. Nó đã trở thành một phần vô thức trong hệ thống ý niệm mà qua đó ta nhìn nhận thế giới. Chính vì sự hiện diện quá đỗi hiển nhiên và quen thuộc, chúng ta hiếm khi nhận ra mình đang liên tục sống và tư duy bằng ẩn dụ.
Để giúp độc giả hình dung trọn vẹn cách ẩn dụ cấu trúc trải nghiệm, Lakoff và Johnson đã phân loại chúng thành ba cấp độ, đi từ những tương tác vật lý sơ khai nhất cho đến các mô hình tư duy phức tạp hơn:
Ẩn dụ định hướng (Orientational metaphors): Tổ chức các ý niệm dựa trên những định hướng không gian bắt nguồn từ trải nghiệm thân thể như lên - xuống, trong - ngoài, trước - sau. Chẳng hạn, vì cơ thể con người đứng thẳng khi tràn đầy năng lượng và rũ rượi khi ốm đau, bộ não tự động gán HẠNH PHÚC/KHỎE MẠNH/PHÁT TRIỂN LÀ LÊN và BUỒN BÃ/ỐM ĐAU/SUY THOÁI LÀ XUỐNG. Đó là lý do ta thường nói “tinh thần đang lên cao” hay “nền kinh tế đang xuống dốc”.
Ẩn dụ bản thể (Ontological metaphors): Nhìn nhận các ý niệm trừu tượng, cảm xúc, tư tưởng hoặc hành động như thể chúng là các vật thể, thực thể có hình khối và ranh giới. Chẳng hạn, với ẩn dụ Ý TƯỞNG LÀ VẬT THỂ, ta nói về việc “nắm bắt ý tưởng” hay “đặt ý tưởng vào trong ngôn từ”.
Ẩn dụ cấu trúc (Structural metaphors): Dùng một ý niệm cụ thể để cấu trúc và giúp chúng ta hiểu một ý niệm trừu tượng hơn. Chẳng hạn, với ẩn dụ TÌNH YÊU LÀ CHIẾN TRANH, ta có các cách diễn đạt như “chiếm lấy trái tim”, “chinh phục đối phương”, hay “chạy trốn khỏi sự theo đuổi”.
Sau khi lý giải về cách mà ẩn dụ định hình tư duy và trải nghiệm, Lakoff và Johnson dẫn dắt ta đến với một câu hỏi mang tính triết học hơn: Nếu ẩn dụ góp phần quyết định cách chúng ta lĩnh hội thế giới, vậy liệu có một thực tại hoàn toàn độc lập với nhận thức của chúng ta hay không?
Ở phần sau của tác phẩm, khi bàn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và sự thật, hai tác giả đưa ra quan điểm rất rõ ràng: Không có một sự thật tuyệt đối hay khách quan nào nằm ngoài trải nghiệm của con người. Thay vào đó, “sự thật” luôn mang tính nghiệm thân (embodied), được nhào nặn từ chính những tương tác của cơ thể chúng ta với môi trường cơ lí và văn hóa xung quanh.
Chính vì sự thật không mang tính khách quan tuyệt đối mà phụ thuộc vào lăng kính nhận thức, ẩn dụ trở thành một công cụ kiến tạo thực tại xã hội cực kỳ quyền lực. Cách một cộng đồng sử dụng ẩn dụ để định nghĩa một vấn đề, một nhóm người hay một giá trị sẽ trực tiếp quyết định thái độ và hành vi của xã hội đối với đối tượng đó. Những ẩn dụ ấy có thể được sử dụng có chủ đích bởi các hệ thống diễn ngôn và thiết chế xã hội, nhưng cũng có thể hình thành một cách tự nhiên từ chính bối cảnh văn hóa, rồi dần củng cố và làm hằn sâu một cách nhìn đã được định sẵn về thế giới.
Một ví dụ điển hình cho cơ chế này là hai ẩn dụ LAO ĐỘNG LÀ MỘT TÀI NGUYÊN (như trong cách nói “nguồn lao động”, “nguồn nhân lực”, “khan hiếm/thiếu hụt lao động”, …) và THỜI GIAN LÀ MỘT TÀI NGUYÊN (như trong cách nói “lãng phí thời gian, “tiết kiệm thời gian”, “không có đủ thời gian”, …) . Bắt nguồn từ kinh nghiệm của chúng ta với các nguồn tài nguyên vật chất - những thứ có thể được định lượng, gán giá trị và sử dụng dần để đạt một mục đích, chúng ta hình thành cách nhìn về lao động như một nguồn lực có thể đo đếm và quy đổi thành giá trị.
Trong xã hội công nghiệp, lao động thường được định lượng bằng thời gian, từ đó củng cố tiếp ẩn dụ THỜI GIAN LÀ MỘT TÀI NGUYÊN. Hai ẩn dụ này trở thành những hệ thống ý niệm nền tảng của một xã hội công nghiệp phương Tây bị ám ảnh bởi việc định lượng mọi thứ và tối ưu hóa mục tiêu. Lao động được xem như một nguồn lực cần được khai thác tối đa, còn thời gian phải được tiết kiệm, phân bổ và tận dụng hiệu quả. Khi đã quen với cách nhìn ấy, chúng ta buộc mình phải hoạt động và đo lường năng suất liên tục, ít đặt câu hỏi liệu công việc có ý nghĩa hay đáng để theo đuổi hay không.
Việc coi lao động và thời gian là tài nguyên cũng che lấp hoàn toàn những góc nhìn khả hữu của các nền văn hóa khác, ví dụ như quan niệm rằng công việc có thể mang tính vui chơi hay sự không hoạt động vẫn có thể tạo ra giá trị.
Đối tượng độc giả · Khả năng liên hệ
Dù chứa đựng hàm lượng tri thức tương đối chuyên môn về ngôn ngữ và triết học, Chúng ta sống bằng ẩn dụ lại trực tiếp giải đáp những trăn trở hiện sinh của bất kỳ ai đang muốn thấu hiểu tư duy của chính mình. Tác phẩm có thể đáp ứng kỳ vọng của ba nhóm độc giả với những nhu cầu tiếp cận riêng biệt:
Đối với giới học thuật thuộc các ngành Ngôn ngữ học, Triết học nhận thức, Tâm lý học, Nhân học hay Xã hội học, đây là công trình nền tảng về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, hệ thống ý niệm và trải nghiệm nghiệm thân. Tác phẩm mở ra góc nhìn mới về cơ chế kiến tạo tri thức, thay thế cho các trường phái nhận thức luận truyền thống.
Đối với những độc giả quan tâm đến lý luận xã hội và phê bình diễn ngôn, cuốn sách cung cấp công cụ phân tích sắc bén để bóc tách các cấu trúc ẩn dụ ngầm trong chính trị, luật pháp và truyền thông. Nhận diện các ẩn dụ này giúp làm rõ cách thức các hệ tư tưởng và thể chế quyền lực tác động vào thực tại xã hội, định hình nhận thức, thái độ và hành vi công chúng. Chẳng hạn, vào năm 1977, Tổng thống Mỹ Jimmy Carter từng gọi cuộc khủng hoảng năng lượng là “đương lượng đạo đức của chiến tranh” (the moral equivalent of war). Ẩn dụ KHỦNG HOẢNG NĂNG LƯỢNG LÀ CHIẾN TRANH ngay lập tức kéo theo một mạng lưới tư duy và hành động như trong thời chiến: xác định “kẻ thù”, nhận diện “mối đe dọa an ninh quốc gia”, đòi hỏi “thiết lập mục tiêu”, “tái cấu trúc ưu tiên”, “áp đặt sắc lệnh” và “kêu gọi hy sinh”. Như vậy, ẩn dụ CHIẾN TRANH định hướng người dân nên nghĩ gì, chấp nhận điều gì và hành động ra sao, ví dụ như tiết kiệm năng lượng, chấp nhận tổn thất hoặc hy sinh lợi ích trước mắt vì một mục tiêu chung. Từ đó, ẩn dụ có thể tạo ra sự đồng thuận xã hội và trở thành cơ sở để hợp thức hóa những quyết sách kinh tế, chính trị của chính phủ.
Ở khía cạnh hiện sinh, cuốn sách dành cho bất cứ ai muốn hiểu thế giới quan và nhân sinh quan của mình được hình thành như thế nào, chúng chịu ảnh hưởng từ đâu, và liệu có thể thay đổi chúng để sống một cuộc đời tốt đẹp, ý nghĩa hơn hay không. Cuốn sách buộc ta phải nhìn lại những ý niệm đã trở nên quen thuộc đến mức ta mặc nhiên xem cách mình hiểu chúng như một sự thật mà không cần lý giải hay chất vấn thêm. Cụ thể như trong ý niệm về tình yêu: từ điển có thể định nghĩa tình yêu bằng những khái niệm như sự yêu thích, hiến dâng hay ham muốn tình dục, nhưng không bao giờ thể hiện cách chúng ta hình dung và trải nghiệm tình yêu thông qua ngôn ngữ. Ví dụ, khi nói một mối quan hệ “chẳng đi đến đâu” hay “đi chệch hướng”, ta đang sử dụng ẩn dụ TÌNH YÊU LÀ HÀNH TRÌNH; trong khi đó, những cách nói như “vun đắp tình yêu”, “cùng nhau xây dựng tương lai” lại dựa trên ẩn dụ TÌNH YÊU LÀ MỘT CÔNG TRÌNH CỘNG TÁC. Một ẩn dụ nhấn mạnh tính diễn tiến và có phần bị động, không thể kiểm soát của tình yêu, ẩn dụ kia nhấn mạnh tính chủ động, hiến dâng và hi sinh. Ở đây, mỗi ẩn dụ làm nổi bật một số trải nghiệm và đồng thời che khuất những trải nghiệm khác, khiến một khía cạnh nhất định hiện lên như thể đó là bản chất của tình yêu. Điều tương tự cũng diễn ra với cách ta nhìn nhận về bản thân, công việc, thành công, thất bại hay chính cuộc đời mình. Bởi vậy, nhận diện các ẩn dụ, truy nguyên cách chúng được hình thành và nhận ra những khả năng diễn giải mà chúng che khuất có thể mở ra một cách hiểu khác, và cùng với đó là một cách sống khác.
Nếu bạn đọc muốn đào sâu thêm về hệ thống lý thuyết của Lakoff và Johnson, có thể tìm đọc Philosophy in the flesh (1999) để tìm hiểu về tính nghiệm thân - quan niệm cho rằng tâm trí được định hình bởi cơ thể vật lý, não bộ và những trải nghiệm giác quan. Để mở rộng thêm, More than cool reason (1989) của George Lakoff và Mark Turner áp dụng phân tích sâu vào các ẩn dụ văn chương và thi ca, cho thấy nhiều ẩn dụ trong văn học có thể được xem như những mở rộng hoặc biến thể của các ẩn dụ ý niệm đã hiện diện trong tư duy và ngôn ngữ thường ngày.
Nếu muốn tìm hiểu những nền tảng triết học phía sau tư duy nghiệm thân và quan niệm về ngôn ngữ của cuốn sách, Phenomenology of perception (1945) của Maurice Merleau-Ponty là nền tảng của truyền thống hiện tượng học nghiệm thân với quan điểm cho rằng ý thức bắt nguồn từ thân thể và cách chúng ta tương tác với thế giới. Ca tụng thân xác (1967) của Nguyễn Văn Trung cũng chứng minh thể xác tham dự tích cực vào các hoạt động trí thức, lao động và những cuộc gặp gỡ với người khác. Còn nếu muốn đi sâu hơn vào mối quan hệ giữa ngôn ngữ và ý nghĩa, Philosophical investigations (1953) của Ludwig Wittgenstein gợi mở hướng tiếp cận rằng ý nghĩa không tồn tại độc lập với đời sống mà được hình thành thông qua cách chúng ta sử dụng chúng trong những hoàn cảnh và “trò chơi ngôn ngữ” - language-games cụ thể.
Cuối cùng, nếu bạn đọc muốn xem lý thuyết ẩn dụ vận hành như thế nào trong đời sống xã hội, chính trị và pháp luật, có thể tìm đến A clearing in the forest (2001) của Steven Winter, tác phẩm ứng dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm để phân tích các vấn đề chính trị, pháp luật và xã hội. Hai tác phẩm khác của Lakoff là Metaphor and war (1990) và Moral politics (1996) cũng đi sâu vào cách các hệ thống ẩn dụ định hình diễn ngôn chính trị và hoạch định chính sách ngoại giao.
Chuyên môn của tác giả
Việc đặt ẩn dụ vào trung tâm của tư duy và nhận thức đòi hỏi ở cả Lakoff và Johnson một nền tảng học thuật thật vững chắc. Và chính sự kết hợp giữa chuyên môn của hai tác giả là một trong những điểm làm nên sức thuyết phục của Chúng ta sống bằng ẩn dụ.
George Lakoff là Giáo sư Khoa học Nhận thức và Ngôn ngữ học tại Đại học California, Berkeley, nhận bằng Tiến sĩ Ngôn ngữ học tại Đại học Indiana. Vốn từng là học trò và cộng sự của Noam Chomsky, Lakoff sau đó đã chủ động tách khỏi trường phái ngôn ngữ học tạo sinh truyền thống để phản đối quan niệm coi ngôn ngữ tách biệt khỏi nhận thức và trải nghiệm thân xác. Trong khi đó, Mark Johnson sở hữu bằng Tiến sĩ Triết học từ Đại học Chicago và từng giữ cương vị Giáo sư Triết học tại Đại học Oregon. Ông là một trong những người đặt nền móng quan trọng cho hướng tiếp cận nhận thức nghiệm thân dưới lăng kính triết học.
Như vậy, hai tác giả bổ sung cho nhau từ hai hướng tiếp cận: Lakoff nhìn ẩn dụ từ ngôn ngữ học, còn Johnson tiếp cận nó từ triết học và nhận thức luận. Sự giao thoa này cho phép họ đi từ những biểu hiện rất cụ thể của ngôn ngữ để đặt ra những câu hỏi rộng hơn về cách con người suy nghĩ, trải nghiệm và kiến tạo ý nghĩa về thế giới.
Ý tưởng · Lập luận · Cấu trúc · Văn phong
Ý TƯỞNG MANG TÍNH TIÊN PHONG, VƯỢT QUA NHỊ NGUYÊN KHÁCH QUAN LUẬN VÀ CHỦ QUAN LUẬN
Điểm đột phá của Chúng ta sống bằng ẩn dụ nằm ở việc đưa ẩn dụ từ vị trí của một thủ pháp ngôn ngữ lên trung tâm của quá trình nhận thức. Cách tiếp cận này góp phần đặt nền móng cho Ngôn ngữ học nhận thức (Cognitive linguistics) và Triết học nhận thức nghiệm thân (Embodied cognitive philosophy).
Để thấy được tính đột phá của luận điểm này, cần đặt nó trong bối cảnh tư tưởng trước khi cuốn sách ra đời. Trong truyền thống khách quan luận (objectivism) của triết học và ngôn ngữ học phương Tây, từ thời tiền Socrates cho đến các trường phái duy lý, duy nghiệm hay những lý thuyết hiện đại của Frege, Husserl và Chomsky, tri thức phải hướng tới sự thật khách quan, tồn tại độc lập với chủ thể. Trong cách nhìn ấy, ẩn dụ dễ bị xem là yếu tố chủ quan, bị nhìn nhận với thái độ hoài nghi, xem nhẹ hoặc thậm chí là thù địch như một công cụ tu từ có nguy cơ làm sai lệch sự thật.
Chúng ta sống bằng ẩn dụ đã chứng minh điều ngược lại, rằng ẩn dụ là một trong những cơ chế qua đó con người có thể hiểu và cấu trúc thực tại, chứ không phải là thứ khiến chúng ta xa rời thực tại như trong quan điểm của huyền thoại khách quan luận.
Không dừng lại ở việc phủ định huyền thoại khách quan luận, Lakoff và Johnson thậm chí còn đi xa hơn bằng việc thách thức tư duy nhị nguyên trong triết học phương Tây, rằng nếu không tin vào khách quan luận, con người bắt buộc phải rơi vào chủ quan luận, tức là tin rằng thế giới hoàn toàn được quyết định bởi cách mỗi cá nhân tưởng tượng nó. Thay vào đó, họ đề xuất một cách tiếp cận mà họ gọi là “tổng hòa kinh nghiệm luận” (experientialism), hay nhìn nhận ẩn dụ như “lý trí giàu tưởng tượng” (imaginative rationality), trong đó suy luận và tưởng tượng, lý trí và kinh nghiệm không phải những đối cực tách biệt.
Theo cách nhìn này, nhận thức được hình thành từ sự tương tác liên tục giữa con người với môi trường cơ lí và văn hóa. Những trải nghiệm ấy cung cấp nền tảng để chúng ta hình thành các hệ thống ý niệm và ẩn dụ, qua đó tổ chức và diễn giải thế giới. Và chính vì “sự thật” phụ thuộc trực tiếp vào lăng kính nhận thức như vậy, nó có thể bị định hình, thao túng hoặc áp đặt bởi các cấu trúc quyền lực trong xã hội.
Cuốn sách gồm 30 chương, mỗi chương lại có nội dung tương đối độc lập, vì vậy không dễ hệ thống hóa thành những nhóm chủ đề lớn. Tuy nhiên, bạn đọc vẫn có thể nhận ra một mạch lập luận xuyên suốt: bắt đầu từ việc quan sát những bằng chứng ngôn ngữ quen thuộc, tác giả chỉ ra vai trò có hệ thống của ẩn dụ trong tư duy, từ đó đặt những câu hỏi rộng hơn về sự thật, kinh nghiệm và cách con người kiến tạo ý nghĩa về thế giới.
Cho dù cấu trúc có phần phân mảnh, hệ thống kiến thức của cuốn sách theo từng chương vẫn được sắp xếp và nối tiếp một cách tự nhiên, khiến việc đọc không bị đứt đoạn mà tạo thành một mạch lập luận liền mạch, gần như theo dõi một câu chuyện. Đặc biệt, những ví dụ ngôn ngữ cụ thể như TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH, TINH THẦN LÀ CỖ MÁY, LAO ĐỘNG LÀ TÀI NGUYÊN, … xuất hiện xuyên suốt khiến cho các ý niệm trừu tượng trở nên dễ hình dung, đồng thời giúp người đọc nhận thấy ẩn dụ thực sự hiện diện một cách có hệ thống trong cách chúng ta sử dụng ngôn ngữ hằng ngày.
Dù đề cập đến những vấn đề khá phức tạp của ngôn ngữ học và khoa học nhận thức, Lakoff và Johnson bắt đầu từ những cách nói quen thuộc trong đời sống để từng bước chỉ ra cách ẩn dụ vận hành trong tư duy. Cách dẫn dắt này khiến những lập luận phức tạp trở nên trực quan, đồng thời có thể khiến người đọc bất ngờ và thích thú khi nhận ra mình vẫn sử dụng những ẩn dụ ấy hàng ngày mà chưa từng ý thức về chúng.
Bản dịch của TS. Tạ Thành Tấn nhìn chung cũng xử lý rất tốt một tác phẩm vốn không dễ chuyển ngữ, bởi đây là trường hợp mà ngôn ngữ vừa là đối tượng nghiên cứu vừa là công cụ để lập luận. Các ví dụ được chuyển sang tiếng Việt khá tự nhiên, nhiều trường hợp còn cho thấy những tương đồng thú vị giữa tiếng Việt và tiếng Anh, và rộng hơn là cách những ngôn ngữ và nền văn hóa khác nhau có thể cùng dựa trên những ẩn dụ tương đồng để tổ chức và biểu đạt tư duy. Các phần diễn giải chuyên sâu về lý thuyết vẫn tương đối dễ hiểu và dễ theo dõi. Ở những chỗ khó chuyển ngữ hoàn toàn, bản dịch bổ sung nguyên bản bằng tiếng Anh.
Giá trị cuốn sách · Khả năng ứng dụng · Điểm hạn chế
Chúng ta sống bằng ẩn dụ đem lại ba giá trị cho người đọc:
Thứ nhất, cuốn sách giúp người đọc hiểu về bản chất của tư duy bằng cách chỉ ra rằng con người dựa vào ẩn dụ để cấu trúc và hiểu thế giới.
Thứ hai, cuốn sách giúp người đọc nhận diện sức ảnh hưởng của ẩn dụ trong đời sống. Từ chính trị, xã hội, tâm lý học đến cả những lĩnh vực tưởng như xa rời ngôn ngữ như toán học, người đọc có thể ý thức rõ hơn về những hệ thống ý niệm đang âm thầm định hình cách mình suy nghĩ và hành động.
Cuối cùng, cuốn sách gợi mở một câu hỏi mang tính hiện sinh: “Ẩn dụ nào cho cuộc đời?”, bởi ẩn dụ mà ta lựa chọn sẽ định hình cách ta sống và ý nghĩa mà ta gán cho sự tồn tại.
Đây là một cuốn sách đáng để dành thời gian đọc chậm. Nằm ở vùng giao thoa giữa ngôn ngữ học và triết học, Chúng ta sống bằng ẩn dụ cần những khoảng dừng để người đọc nghiền ngẫm về cách tư duy, ngôn ngữ và ý nghĩa được hình thành. Đọc càng chậm, ta càng dễ nhận ra một điều thú vị rằng những ẩn dụ mà Lakoff và Johnson phân tích thực ra tràn ngập trong đời sống thường nhật của chúng ta từ những việc nhỏ nhất.
Tuy nhiên, tính thời đại cũng là một giới hạn đáng lưu ý của tác phẩm. Ra đời từ năm 1980, Chúng ta sống bằng ẩn dụ đặt nền móng cho một cách tiếp cận có ảnh hưởng lớn, nhưng ngành ngôn ngữ học nhận thức đã tiến xa đáng kể với nhiều nghiên cứu thực chứng mới. Ngay cả Lakoff và Johnson cũng tiếp tục điều chỉnh quan điểm của mình trong các công trình sau này. Chẳng hạn trong lời bạt năm 2003, họ nhìn lại cách phân loại ba dạng ẩn dụ và lập luận rằng về bản chất, mọi ẩn dụ đều có thể được xem là ẩn dụ cấu trúc.
Tựu trung, Chúng ta sống bằng ẩn dụ có lẽ nên được nhìn nhận trước hết như một cánh cửa dẫn vào lĩnh vực ngôn ngữ học nhận thức. Với người học chuyên ngành, đây là một tài liệu nhập môn giàu giá trị lịch sử và lý thuyết, còn với bất kỳ ai tò mò về bản chất của tư duy, ngôn ngữ và cách chúng ta gán ý nghĩa cho thế giới xung quanh, cuốn sách sẽ thỏa mãn bạn đọc và có khả năng gợi mở thêm những truy vấn vô cùng sâu xa về thực tại người.