Công nghệ mang tính chính trị: Từ lý thuyết của Winner đến việc sử dụng AI tại trường học

Liệu công nghệ có thực sự là một công cụ trung lập và khách quan, hay vẫn chịu sự chi phối của những quan hệ quyền lực và hệ giá trị xã hội?

Liệu công nghệ có thực sự là một công cụ trung lập và khách quan, hay vẫn chịu sự chi phối của những quan hệ quyền lực và hệ giá trị xã hội? Từ lý thuyết phê phán của Langdon Winner, bài viết khám phá cách công nghệ định hình tri thức, củng cố các khuôn mẫu bá quyền và đặt ra yêu cầu phản tư trong giáo dục.

TÓM LƯỢC LÝ THUYẾT PHÊ PHÁN 

Các mối quan hệ quyền lực định hình và tác động đến mọi giai đoạn của quá trình kiến tạo tri thức: từ những cuộc gặp gỡ trực tiếp giữa các nhà nghiên cứu dân tộc học và những người tham gia cung cấp thông tin trong quá trình điền dã, cho đến những thiết chế như trường đại học, tạp chí học thuật và viện  nghiên cứu - nơi nắm quyền định đoạt đâu được xem là tri thức chính thống. Quyền lực này ngày càng thể hiện rõ  thông qua các hạ tầng số như công cụ tìm kiếm và nền tảng nghiên cứu. Đặc biệt, khi công nghệ số ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống, vấn đề này càng trở nên phức tạp.

Phản bác lại “thuyết tất định công nghệ ngây thơ” (naive technological determinism) – quan điểm cho rằng sự phát triển của công nghệ là độc lập với lựa chọn của con người và các lực lượng xã hội khác, trong khi chính nó sẽ định hình sự thay đổi của xã hội, văn hoá và hành vi của con người. Langdon Winner (2017) lập luận trong tác phẩm Do Artifacts Have Politics? (tạm dịch: Liệu các vật tạo tác có mang tính chính trị?) rằng bản thân công nghệ có thể chứa đựng yếu tố chính trị, đặc biệt khi chúng được thiết kế để phục vụ những mục đích hoặc chương trình nghị sự cụ thể. 

Giáo sư, nhà triết học người Mỹ Langdon Winner (Nguồn: Internet)

Nghiên cứu của Winner chỉ ra hai cách thức mà các vật tạo tác có thể chứa đựng những ý đồ chính trị.

Cách thứ nhất nằm ở cách thiết kế và tổ chức công nghệ nhằm củng cố một trật tự xã hội cụ thể. Một ví dụ điển hình là trường hợp của nhà quy hoạch Robert Moses. Ông chủ đích cho xây dựng một số cầu vượt thấp, khiến xe buýt vốn là phương tiện lưu thông chủ yếu của người da đen và người nghèo, không thể đi vào các tuyến đường trong công viên. Trường hợp này cho thấy những định kiến về giai cấp và chủng tộc có thể được “đóng gói” vào chính thiết kế của một công trình kỹ thuật. Vì vậy, các dự án kỹ thuật, sản xuất và phát triển cần được đặt trong bối cảnh chính trị - xã hội rộng lớn hơn. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể nhận ra rằng “công nghệ có thể được sử dụng để gia tăng sức mạnh, thẩm quyền và ưu thế của nhóm này lên nhóm khác”.

Những cây cầu thiết kế từ năm 1929 được cố tình xây thấp trên đường đến bãi biển Jones Beach nhằm ngăn cản một số nhóm dân cư tiếp cận bãi biển. (Nguồn: Chris Mottalini)

Cách thứ hai bắt nguồn từ những đặc tính chính trị nội tại của công nghệ. Dựa trên luận điểm của Engels và quan sát về các hệ thống kỹ thuật - xã hội trong thời kỳ tư bản chủ nghĩa phát triển mạnh ở châu Âu, Winner cho rằng “mỗi loại hình công nghệ nhất định sẽ tương thích chặt chẽ với... một dạng quan hệ chính trị và xã hội đặc thù”. Theo cách nhìn này, việc lựa chọn công nghệ nào, đưa những giá trị nào vào thiết kế, ai phải gánh chịu rủi ro và ai được hưởng lợi không chỉ là những quyết định mang tính kỹ thuật. Chúng đồng thời là những quyết định về quản trị và phân bổ quyền lực trong xã hội. Điều này chuyển trọng tâm từ câu hỏi “công cụ này có những tính năng gì?” sang câu hỏi “công cụ này tạo ra những hệ quả nào cho xã hội?”

Thông qua những dẫn chứng từ lịch sử, Winner khẳng định rằng chúng ta không thể bỏ qua bối cảnh mà các sản phẩm kỹ thuật được thiết kế, sử dụng và định vị. Chỉ khi nhìn sâu hơn vào những yếu tố sâu xa đằng sau vẻ ngoài của chúng, ta mới có thể nhận diện và kiểm soát những rủi ro đối với xã hội do công nghệ tạo ra. Như Mariana Mazzucato (2018) từng đúc kết: “Đổi mới mang tính chính trị. Kinh tế mang tính xã hội”. Góc nhìn này tái định vị công nghệ như là một vũ đài, nơi diễn ra sự tranh đấu giữa các hệ giá trị, quyền lực, sự hiện diện và tính chính danh. Đây là một mệnh lệnh dành cho các nhà nghiên cứu dân tộc học phản tư, những người phải dựa vào chính các hệ thống công nghệ này trong quá trình nghiên cứu.

MỘT THẢO LUẬN MANG TÍNH PHÊ PHÁN

Lý thuyết của Winner cung cấp một lăng kính hữu ích để tôi tiếp cận đề tài nghiên cứu của mình: tìm hiểu cách sinh viên sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) trong và ngoài lớp học, thông qua trường hợp của sinh viên ngành kinh tế tại một nền kinh tế mới nổi.

Các nền tảng AI thường được quảng bá như những công cụ giáo dục thuần túy và trung lập về mặt chính trị. Tuy nhiên, lập luận của Winner thôi thúc chúng ta nhìn sâu hơn vào cách các hệ thống này có thể áp đặt và củng cố những trật tự chính trị cũng như những trật tự tri thức (epistemic arrangements) nhất định, dù công khai hay âm thầm. 

(Nguồn: Internet)

Nếu tiếp cận câu hỏi nghiên cứu này từ chủ nghĩa thực chứng (positivism), chúng ta sẽ gặp nhiều hạn chế trong việc nhận diện những ảnh hưởng tiềm ẩn đó. Michael Burawoy (1998) đã đặt nền móng cho những phê phán về chủ nghĩa này khi cho rằng: “Khoa học thực chứng bị giới hạn bởi ‘hiệu ứng bối cảnh’ (hiệu ứng phỏng vấn, hiệu ứng người trả lời, hiệu ứng thực địa và hiệu ứng tình huống), trong khi khoa học phản tư lại bị giới hạn bởi ‘hiệu ứng quyền lực’ (sự thống trị, triệt tiêu tiếng nói, khách thể hoá và chuẩn hóa)”.

Thay vì giả định rằng nhà nghiên cứu có thể hoàn toàn tách mình khỏi đối tượng nghiên cứu để đạt tới sự khách quan tuyệt đối, Burawoy ủng hộ một nền khoa học phản tư (reflexive science). Ông nhấn mạnh một bài học lịch sử quan trọng: các bối cảnh thuộc địa không chỉ là những “vùng ngoại vi” nơi diễn ra các khác biệt xã hội, mà còn là những “phòng thí nghiệm” để phát triển và củng cố các quan hệ quyền lực. Những “thử nghiệm về các chiến thuật quyền lực mới” này sau đó thường được đưa ngược trở lại chính quốc và trở thành một phần của các khuôn khổ hành chính và nhận thức luận tại đó. Theo nghĩa này, chủ nghĩa thực dân không chỉ góp phần định hình các nhà nước mà còn góp phần định hình chính những phương pháp của khoa học xã hội.

Tương tự, trong Cyborg Manifesto (tạm dịch: Tuyên ngôn Cyborg, 2013), Donna Haraway cũng phê phán ảo tưởng về một nền khoa học đạt tới tính khách quan thuần tuý, (disembodied objectivity), hoàn toàn không chịu ảnh hưởng bởi trải nghiệm cá nhân hay vị thế xã hội của con người.  Thay vào đó, bà đề xuất một nhận thức luận bối cảnh  (situated epistemology) – cách tiếp cận thừa nhận rằng tri thức luôn được hình thành từ một vị thế, hoàn cảnh và điểm nhìn cụ thể, và do đó, nó cũng mang sắc thái chính trị và đầy phiến diện. Quan điểm này cộng hưởng với những yêu cầu của lý thuyết nữ quyền và hậu thuộc địa về tính phản tư – không chỉ trong công việc điền dã mà  ngay cả trong những khuôn khổ xác lập thẩm quyền cho tri thức. Steve Woolgar (1991) mở rộng phê phán này khi nhấn mạnh cách công nghệ, từ phần mềm ghi chép thực địa đến các nền tảng đạo đức, góp phần định hình những câu hỏi mà nhà nghiên cứu có thể đặt ra, cũng như cách mà tri thức được cấu trúc. Dù cảnh giác với thuyết tất định công nghệ giống như Winner, Woolgar vẫn kiên quyết cho rằng các công cụ vật chất được sử dụng trong nghiên cứu chưa bao giờ hoàn toàn trung lập.

Các hệ thống AI như Chat GPT hay những công cụ hỗ trợ viết lách, vì thế, không đơn thuần là phương tiện giúp sinh viên học tập. Chúng cũng là những vật tạo tác được tạo thành từ những giá trị nhất định, chẳng hạn như tối ưu hóa hiệu suất, tiêu chuẩn hóa và tính giám sát. Những giá trị này có thể âm thầm định hình cách chúng ta hiểu thế nào là một “bài luận tốt”, thế nào là tri thức hợp lệ, hay thậm chí thế nào là một câu hỏi nghiên cứu có thể chấp nhận được. Đúng như Winner chỉ ra, khi một công nghệ được phổ biến rộng rãi, nó có thể góp phần thể chế hóa một hình thức kiểm soát xã hội nhất định.

Trong tác phẩm Chủ nghĩa tư bản giám sát (Surveillance Capitalism, 2019), Shoshana Zuboff lập luận rằng các hạ tầng kỹ thuật số không chỉ thu thập và khai thác dữ liệu về hành vi của con người mà còn có khả năng tái định hình hành vi và mức độ tự chủ của họ. Những hạ tầng này có thể đưa hệ giá trị của chủ nghĩa tư bản vào những công cụ mà chúng ta sử dụng hằng ngày, đồng thời che khuất ảnh hưởng mang tính cưỡng chế của chúng. Trong môi trường lớp học, điều này có thể biểu hiện ở việc sinh viên ngày càng phụ thuộc vào AI để đưa ra những câu trả lời “an toàn” hoặc “đúng chuẩn” mà không thực sự kiểm chứng hay phản biện. Sự phụ thuộc đó có thể khiến người học dễ tuân theo những khuôn mẫu thống trị, đồng thời làm suy yếu năng lực tư duy phản biện và khả năng hình thành những góc nhìn khác biệt.

Các công nghệ như công cụ tìm kiếm và phần mềm quản lý trích dẫn cũng đóng vai trò trong việc quyết định loại tri thức nào có thể được tiếp cận. Introna và Nissenbaum (2000) lập luận rằng các công cụ tìm kiếm có thể hoạt động như những tác nhân chính trị, qua đó củng cố các trật tự đang chiếm ưu thế bằng cách đẩy những tiếng nói đối lập hoặc khác biệt ra bên lề. Lập luận này thách thức quan niệm cho rằng các nền tảng số là trung lập. Đồng thời, nó cho thấy các nền tảng này có thể đóng vai trò như thế nào trong việc quyết định tiếng nói của ai được nhìn thấy, được nghe thấy và được coi là đáng tin cậy.

Yêu cầu nhìn nhận vấn đề này một cách phản tư vừa mang tính cá nhân, vừa mang tính sư phạm. Trong quá trình giảng dạy các lý thuyết về kinh tế phát triển, tôi đã trực tiếp chứng kiến cách những khuôn khổ lý thuyết thống trị – thường mang tính “dĩ Âu vi trung” (Western-centric), có thể lấn át và gạt bỏ các góc nhìn thay thế. Sinh viên thường xuyên bị bao quanh bởi các tài liệu và lý thuyết chính thống, trong khi hệ thống tài trợ và cơ chế công nhận trong học thuật tiếp tục dành nhiều ưu tiên cho những học giả và ý tưởng đã được giới tinh hoa học thuật công nhận. Thực tế này đã thôi thúc tôi đồng sáng lập phong trào Decolonising and Diversifying Economics (Giải thuộc địa và Đa dạng hóa Kinh tế học) – một nỗ lực tập thể nhằm chất vấn lại những thứ bậc trong hệ thống tri thức và mở rộng phạm vi của những gì được công nhận là tri thức kinh tế hợp lệ. 

Việc vận dụng lý thuyết phê phán của Winner vào nghiên cứu cách sinh viên sử dụng AI có thể giúp chúng ta đặt ra một câu hỏi quan trọng: Các công nghệ này không chỉ ảnh hưởng đến năng lực của người học như thế nào, mà còn có thể làm sâu sắc thêm những bất bình đẳng vốn có, đưa vào các hệ tư tưởng chính trị và củng cố những quan điểm chính thống ra sao? 

Đối với các nhà giáo dục, điều này đòi hỏi một tinh thần phản tư triệt để (radical reflexivity) và một nền tảng tri thức đa nguyên (pluralist domain knowledge). Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể nhận diện những giá trị và quan hệ quyền lực được đan cài bên trong các công cụ AI, cũng như hiểu rõ hơn vai trò của những thiết chế đang tạo ra, định hướng và thúc đẩy việc sử dụng các công cụ này trong trường học.

×

MỞ KHOÁ CHUYÊN MỤC
THE ESSAY

Hãy nhập email để tiếp tục đọc MIỄN PHÍ

Bằng cách nhấn đăng kí, bạn đồng ý với Chính sách bảo mật và Thoả thuận người dùng của chúng tôi