Trở thành cha mẹ là một bước ngoặt mở ra những cơ hội sống mới và khép lại những khả năng sống khác.

Có những lựa chọn trong đời mà con người có thể dễ dàng thừa nhận rằng mình đã chọn sai. Ta hối tiếc vì từng học một ngành học, làm một công việc, sống ở một thành phố hay bước vào một cuộc hôn nhân không phù hợp với bản thân. Nhưng có một lựa chọn dường như nằm ngoài phạm vi ấy, đó là làm cha mẹ. Hối tiếc làm cha mẹ (parenthood regret) là trạng thái tâm lý trong đó một người giả định rằng nếu được chọn lại, họ sẽ không trở thành cha mẹ, đồng thời mong muốn được sống một cuộc sống không có con cái. Sự hối tiếc đặc biệt này không chỉ chất vấn một lựa chọn cá nhân, mà còn kéo theo những hoài nghi về mặt đạo đức. Làm cha mẹ thường được xem là một bổn phận thiêng liêng gắn với tình yêu và hạnh phúc, vậy hối tiếc có phải là biểu hiện của việc rũ bỏ trách nhiệm hay không yêu con? Và nếu một người có quyền lựa chọn có hay không có con, liệu lựa chọn ấy có phải trở thành một cam kết suốt đời, khi chính bản thân họ cũng không ngừng thay đổi?

Mặc dù đã dành cả sự nghiệp để chăm sóc và cứu chữa bệnh nhi, bác sĩ Trương Hữu Khanh, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1, một trong những chuyên gia hàng đầu Việt Nam về dịch tễ học ở trẻ em, lại lựa chọn không sinh con. Trong một cuộc phỏng vấn với Tạp chí Tri thức Znews hồi tháng 9 năm 2026, bác sĩ cho biết, việc chứng kiến quá nhiều trẻ em qua đời cùng nỗi đau mất người thân trong quá khứ khiến ông luôn sợ phải mất đi những người quan trọng đối với mình. Ông không sinh con không phải vì không yêu trẻ, mà ngược lại, vì quá thương trẻ và sợ cảm giác “có rồi lại mất”.
Trường hợp đó cho thấy, lòng yêu trẻ không phải lúc nào cũng dẫn đến quyết định sinh con. Năm 2015, nhà xã hội học Orna Donath phỏng vấn 23 bà mẹ Israel và ghi nhận một thực tế, có những phụ nữ dù yêu con nhưng vẫn rơi vào trạng thái hối tiếc vì trở thành mẹ. Donath phân biệt rõ hối tiếc làm mẹ với những cảm xúc tiêu cực hoặc mâu thuẫn trong quá trình nuôi dạy con. Một người có thể mệt mỏi, tức giận hay thất vọng về con cái, song không hối tiếc vì đã sinh chúng ra. Ngược lại, những người tham gia nghiên cứu mô tả một mong muốn rõ ràng rằng nếu được quay lại thời điểm trước khi có con, họ sẽ lựa chọn khác [3]. Sự hối tiếc ở đây hướng vào chính quyết định làm mẹ và không phủ nhận tình yêu thương đối với đứa trẻ.
Trải nghiệm ấy cũng phơi bày những thách thức của việc làm cha mẹ, vốn ảnh hưởng đến cách con người nhìn nhận quyết định sinh sản của mình. Trong một cuộc phỏng vấn đăng trên Vnexpress năm 2011, danh ca Tuấn Ngọc, người có ba con gái, cho rằng không có con sẽ tốt hơn, vì làm cha mẹ đồng nghĩa với gánh vác những trọng trách và áp lực kéo dài suốt đời. Ông thậm chí khuyên các con không nên sinh con, dù vẫn tôn trọng quyền tự do lựa chọn của họ [12].
Cách nhìn này có phần tương đồng với kết quả hai nghiên cứu về hối tiếc làm cha mẹ tại Ba Lan do Konrad Piotrowski công bố năm 2021. Cụ thể, hối tiếc có liên hệ với nhiều yếu tố thuộc về hoàn cảnh sống và đặc điểm tâm lý, trong đó bao gồm trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu (adverse childhood experiences), sức khỏe tâm lý và thể chất, tình trạng tài chính và hôn nhân, khủng hoảng bản sắc làm cha mẹ (parental identity crisis), kiệt sức làm cha mẹ (parental burnout), sự nhạy cảm với đánh giá xã hội (vulnerability to social evaluation) và việc có con có nhu cầu đặc biệt (special needs). Nghiên cứu cho thấy hối tiếc làm cha mẹ không gắn với một nhóm xã hội hay một kiểu nhân cách điển hình, mà có thể liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố trong đời sống cha mẹ [6].
Các nghiên cứu Tâm lý học gần đây cho thấy hối tiếc làm cha mẹ có thể xuất hiện ở cả nam và nữ, nhưng những yếu tố liên quan đến trải nghiệm này không hoàn toàn giống nhau giữa hai giới. Đầu năm 2026, nghiên cứu của Larissa Fritsch và Sandra Gilgen trên hơn 5.000 người tại Thụy Sĩ ghi nhận tỷ lệ phụ nữ và nam giới đôi khi nảy sinh cảm giác hối tiếc vì trở thành cha mẹ đều ở mức 29%. Tuy nhiên, những yếu tố liên quan đến hối tiếc lại có sự khác biệt. Ở nam giới, việc xem con cái như một cách nâng cao vị thế xã hội có liên hệ với mức hối tiếc cao hơn; trong khi ở nữ giới, tuổi tác, chất lượng mối quan hệ với bạn đời có liên hệ đáng kể với hối tiếc làm mẹ. Bất bình đẳng trong phân chia nhiệm vụ chăm sóc con cái giữa cha và mẹ cũng được xem là một yếu tố liên quan đến hiện tượng này [4].
Cùng thời điểm trên, Konrad Piotrowski và cộng sự công bố một công trình tổng quan trên Trends in Cognitive Sciences, hệ thống hóa khoảng một thập kỉ nghiên cứu về hối tiếc làm cha mẹ. Đây là một sự tổng kết đáng chú ý, góp phần xác định hối tiếc làm cha mẹ như một hiện tượng riêng biệt gắn liền với tư duy phản thực (counterfactual thinking), tức xu hướng hình dung về những khả năng khác của đời sống, vốn là một đặc điểm phổ quát của tâm lý người. Đồng thời, tính chất khó đảo ngược của lựa chọn làm cha mẹ khiến con người phải đối diện với những hệ quả lâu dài từ chính lựa chọn ấy. Việc thừa nhận trải nghiệm này không những giúp mở rộng hiểu biết về sự biến động trong các vai trò xã hội vốn được xem là ổn định, mà còn thúc đẩy những góc nhìn đa chiều hơn về lựa chọn sinh sản và những cách sống khác với chuẩn mực phổ biến [7].
Nếu làm cha mẹ được xem là một lựa chọn cá nhân, thì cá nhân phải chịu trách nhiệm cho lựa chọn ấy. Nhưng trên thực tế, cha mẹ không phải là những người duy nhất tham gia vào quá trình sinh sản và nuôi dưỡng con cái. Gia đình, cộng đồng và các thiết chế xã hội vừa góp phần định hình lựa chọn có con, vừa tạo điều kiện để cha mẹ nuôi dạy con trở thành một thành viên của cộng đồng. Những khuôn mẫu và kì vọng xã hội, cùng với bối cảnh kinh tế - chính trị, cũng góp phần định hình cách mỗi người nhìn nhận về một đời sống “bình thường”, một gia đình “kiểu mẫu” hay thời điểm thích hợp để có con... Vì thế, lựa chọn làm cha mẹ tuy được thực hiện bởi cá nhân nhưng luôn nằm trong một mạng lưới các quan hệ xã hội rộng lớn hơn.
.webp)
Trước hết, các chuẩn mực xã hội có thể khiến việc trở thành cha mẹ được xem như một bước phát triển gần như mặc định và không thể hoán cải của đời người. Trong nghiên cứu của Orna Donath, chính cấu trúc văn hóa đề cao tình mẫu tử khiến mong muốn “quay lại và không trở thành mẹ” khó được chấp nhận và luôn bị phán xét. Khi làm mẹ được xem là một thiên chức tự nhiên, không được phép chối bỏ, những phụ nữ hối tiếc về lựa chọn ấy dễ bị xem như lệch chuẩn về nhân cách và liên tục chịu sự kết án đạo đức từ cộng đồng và chính bản thân mình. Do đó, việc thừa nhận và nói ra cảm giác hối tiếc cũng trở nên khó khăn và mang tính cấm kị. Hối tiếc không được nhìn nhận như một phản ứng trước khoảng cách giữa kì vọng chung và thực tế làm mẹ của mỗi người, mà trở thành một trải nghiệm dễ bị bỏ quên, đặc biệt trong bối cảnh Trung Đông.
Từ đó tạo ra một nghịch lý, rằng một người có thể tin rằng mình hoàn toàn tự do khi lựa chọn làm cha mẹ, song chính những quan niệm phổ biến trong xã hội đã góp phần xác lập trước lựa chọn nào được xem là đúng đắn và đáng mong muốn. Khi một quyết định trở thành nguồn cơn của hối tiếc, người ta thường diễn giải nó như một sai lầm hoặc thất bại cá nhân, mà không xét đến những yếu tố xã hội góp phần tạo ra nó. Người cha, người mẹ gần như trở thành những người duy nhất chịu trách nhiệm cho quyết định có con của mình, trong khi những áp lực bao quanh lựa chọn ấy ngay từ đầu lại thường bị bỏ qua. Bởi vậy, việc xem hối tiếc làm cha mẹ chỉ như một vấn đề tâm lý cá nhân sẽ không phản ánh được đầy đủ quá trình ra quyết định và những trải nghiệm sau đó.
Ở nhiều nền văn hoá, hệ thống chuẩn mực chi phối lựa chọn làm cha mẹ không chỉ tồn tại trong nhận thức cộng đồng mà còn được thể chế hóa qua chính sách dân số. Trong xã hội Á Đông, xu hướng coi trọng việc sinh con từ lâu đã gắn với cấu trúc gia đình và sự duy trì cộng đồng theo truyền thống nông nghiệp. Nhưng khi dân số tăng nhanh và điều kiện kinh tế còn hạn chế, Trung Quốc và Việt Nam từng đẩy mạnh kế hoạch hóa gia đình để giảm mức sinh. Trung Quốc áp dụng chính sách một con trong nhiều thập niên, còn Việt Nam vận động mỗi gia đình chỉ sinh một hoặc hai con. Đứng trước tình trạng già hóa dân số và tỉ lệ sinh giảm, định hướng ấy lại có sự đảo chiều. Trung Quốc chuyển sang chính sách hai con vào năm 2016 và ba con năm 2021, áp dụng trợ cấp chăm sóc trẻ em trên toàn quốc ở mức 3600 nhân dân tệ/năm cho mỗi trẻ kể từ năm 2025 [10, 16]. Việt Nam hiện đã chuyển sang khuyến khích sinh đủ hai con, thậm chí nhấn mạnh mục tiêu mỗi phụ nữ “sinh đủ 2 con trước 35 tuổi” [9].
Trường hợp Trung Quốc có thể được nhìn từ khái niệm “chính trị sinh học” (biopolitics) của Michel Foucault, trong đó quyền lực nhà nước trực tiếp tham gia điều tiết hành vi sinh sản nhằm phục vụ những ưu tiên kinh tế - chính trị khác nhau trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể [15]. Khi dân số tăng nhanh, sinh ít được xem là nghĩa vụ đối với cộng đồng; khi mức sinh xuống thấp, việc sinh đủ lại cần được khuyến khích. Điều đó cho thấy, quyết định có con tuy được thực hiện bởi cá nhân nhưng luôn chịu ảnh hưởng từ những mục tiêu và lợi ích của cả cộng đồng. Mặt khác, các chính sách hỗ trợ có thể giúp một người thực hiện mong muốn có con, nhưng không thể thay họ sống với những chi phí, trách nhiệm và biến động lớn mà quyết định này kéo theo. Ở Việt Nam hiện nay, chính sách khuyến sinh đã có những hỗ trợ cụ thể như hỗ trợ tối thiểu 2 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi và ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội [2]. Tuy nhiên, những hỗ trợ này mới chỉ giải quyết một phần trước mắt, trong khi điều kiện căn bản để sinh nở, nuôi dưỡng và giáo dục một con người trong suốt quá trình trưởng thành còn phụ thuộc vào toàn bộ hệ thống an sinh và phúc lợi xã hội.
Hiểu rằng việc làm cha mẹ không hoàn toàn thuộc về tự do cá nhân mà còn chịu sự chi phối từ các yếu tố khách quan, con người cũng phải ý thức về lựa chọn ấy trong một phạm vi rộng hơn. Những người đứng trước quyết định có con không chỉ cân nhắc mình có muốn trở thành cha mẹ hay không, mà còn phải tự hỏi liệu mình có thể đảm nhận vai trò này trong những điều kiện hiện tại hay không. Ở Việt Nam, khi tổng tỷ suất sinh năm 2024 giảm xuống 1,91 con/phụ nữ, mức thấp nhất từng được ghi nhận, nhiều người trẻ cho biết họ muốn có con nhưng lo ngại về tài chính, việc làm, nhà ở, chi phí chăm sóc trẻ và khả năng cân bằng công việc với gia đình [11]. Điều tương tự cũng được ghi nhận tại Trung Quốc, với mức sinh chỉ khoảng 1,3 con/phụ nữ năm 2020, hay Hàn Quốc, với tổng tỷ suất sinh năm 2023 chỉ còn 0,72 con/phụ nữ, ở mức thấp nhất thế giới [10, 14]. Những người trong độ tuổi sinh sản tại các quốc gia này cũng cho rằng áp lực công việc, bất bình đẳng giới, chi phí nhà ở và giáo dục, cùng gánh nặng chăm sóc trẻ đã làm thu hẹp khả năng thực hiện mong muốn sinh con của họ.
Từ những áp lực ấy, không sinh con có thể là một lựa chọn có chủ đích, được cân nhắc kĩ lưỡng trước những hoàn cảnh và hệ quả của việc trở thành cha mẹ. Theo khảo sát của Pew Research Center tại Mỹ năm 2024, trong số những người 18 - 49 tuổi không có con và khó có khả năng có con trong tương lai, 57% cho rằng họ đơn giản không muốn có con, 44% muốn tập trung vào công việc hoặc sở thích, 36% cho rằng mình không đủ khả năng nuôi con, 38% lo ngại về tình trạng của thế giới và 26% lo ngại về môi trường hoặc biến đổi khí hậu [5]. Những lý do này cho thấy quyết định làm cha mẹ luôn gắn với điều kiện sống của mỗi người cùng những đòi hỏi mà việc có con mang lại. Vì vậy, không sinh con cũng là một quyết định có trách nhiệm, chứ không phải dấu hiệu của sự ích kỷ, ham hưởng thụ hay khuyết thiếu về mặt tình cảm. Quyền tự quyết sinh sản không chỉ bao gồm quyền sinh con, mà cả quyền không sinh con. Đằng sau mỗi lựa chọn đều là mong muốn tránh một cuộc sống mà sau này chính mình phải hối tiếc.
Không thể phủ nhận, trách nhiệm cá nhân trong việc làm cha mẹ là có thật, nhưng năng lực tự quyết của mỗi người đối với lựa chọn này luôn chịu sự tác động mạnh mẽ từ cộng đồng xung quanh. Một người có thể yêu thương con và vẫn hối tiếc vì đã trở thành cha mẹ, nhất là khi nhận ra mình không thể đáp ứng những nhu cầu mà bản thân cho rằng con xứng đáng có được. Khi ấy, hối tiếc làm cha mẹ không đơn thuần là sự chối bỏ đứa trẻ. Nó có thể bắt nguồn từ chính tình yêu thương, sự tận tâm và lo lắng cho tương lai của con. Hơn nữa, việc nuôi dạy trẻ em vừa phụ thuộc vào nỗ lực của cha mẹ, vừa cần đến sự hỗ trợ từ cộng đồng. Người Kijita ở Tanzania có cách ngôn “omwana ni wa bhone”, nghĩa là “một đứa trẻ thuộc về cả cộng đồng”, gần với quan niệm “cần cả một ngôi làng để nuôi dạy một đứa trẻ”. Vì vậy, hối tiếc làm cha mẹ không nên chỉ được nhìn nhận như một sai lầm cá nhân, mà cần được đặt trong mối quan hệ với những điều kiện góp phần hình thành trạng thái ấy, cũng như khả năng xã hội hỗ trợ một người sống với những lựa chọn dài hạn của mình.
Trở thành cha mẹ là một bước ngoặt mở ra những cơ hội sống mới và khép lại những khả năng sống khác. Sau khi một đứa trẻ ra đời, không ai có thể quay lại thời điểm trước đó để tiếp tục sống đời sống không có con. Song tuổi tác, hoàn cảnh, các mối quan hệ và những trải nghiệm mới khiến con người không bất biến mà luôn thay đổi theo thời gian. Vì vậy, tự do lựa chọn không đồng nghĩa với kiểm soát được toàn bộ kết quả của lựa chọn. Một người có thể chủ động quyết định sinh con, nhưng không thể biết trước sức khỏe, kinh tế, quan hệ gia đình hay những nhu cầu phát sinh sau đó. Nói một người “tự chọn” làm cha mẹ chỉ có nghĩa rằng quyết định được đưa ra bởi cá nhân, không có nghĩa cá nhân đủ khả năng lựa chọn trước toàn bộ đời sống đi kèm với quyết định ấy.
Điểm mù của lựa chọn nằm ở chỗ, người làm cha mẹ không thể biết trước chính mình sẽ thay đổi như thế nào. Trong phân tích về hối tiếc và sự biện minh của Bernard Williams, trường hợp một cô gái mang thai đã chứng tỏ một quyết định có thể được nhìn nhận khác đi khi hoàn cảnh thay đổi [13]. Cô gái từng tìm ra lí do để thuyết phục bản thân rằng mình không nên sinh con ở thời điểm đó, nhưng sau khi đứa trẻ ra đời, những lí do mới cũng xuất hiện, khiến cô không thấy hối tiếc vì đã sinh con. Điều này giúp phân biệt giữa hối tiếc vì trở thành cha mẹ và hối tiếc về sự tồn tại của đứa trẻ, đồng thời phản ánh sự khác biệt trong cách con người đánh giá một lựa chọn ở hai thời điểm khác nhau.
Quan niệm của Paul Ricoeur về bản sắc tự sự cũng cho thấy bản sắc của một người vừa có tính liên tục (idem), vừa có khả năng biến đổi (ipse), hai khía cạnh này cùng tồn tại theo thời gian [8]. Người quyết định trở thành cha mẹ và người sống với quyết định ấy sau nhiều năm vẫn là một người. Nhưng chính người đó cũng không ngừng diễn giải lại bản thân thông qua những kinh nghiệm mới, những nhu cầu, hệ giá trị và hình dung khác về cuộc đời. Khoảng cách luôn xuất hiện giữa con người của hiện tại và con người từng ra quyết định trong quá khứ. Một lựa chọn từng phù hợp với bản thân ở một thời điểm có thể trở nên xa lạ khi chính chủ thể của lựa chọn đã không còn như trước.
Không những thế, lựa chọn làm cha mẹ vừa tạo ra một vị thế mới cho cá nhân, vừa góp phần đưa một con người mới vào thế giới. Trong tiểu luận The Human Condition (1958), Hannah Arendt dùng khái niệm “khả khởi tính” (natality) để chỉ khả năng mở ra một khởi đầu mới khi một con người xuất hiện trên thế giới, từ đó những điều bất ngờ và không thể dự đoán trước sẽ nảy sinh trong đời sống con người [1]. Khi sinh một đứa trẻ, cha mẹ không chỉ thực hiện một vai trò mà bản thân chưa từng đảm nhiệm, mà còn bắt đầu một mối quan hệ với một con người có tính độc lập và một tương lai mà họ không thể định đoạt hay sống thay. Cha mẹ sinh con, trời sinh tính. Đặc điểm tâm sinh lý, các mối quan hệ và kinh nghiệm sống của con đều nằm ngoài tầm kiểm soát tuyệt đối của cha mẹ. Bởi vậy, trong một lựa chọn gần như không thể đảo ngược, người làm cha mẹ đã phải đưa ra quyết định trước khi nhận thức đầy đủ về cuộc sống của đứa trẻ và chính mình trong tương lai.

Như vậy, hối tiếc làm cha mẹ không nên được quy giản về sự ích kỷ, thiếu tình yêu, sai lầm hay thất bại trong việc làm cha mẹ. Đây là một trạng thái nằm ở giao điểm giữa quyền tự quyết cá nhân, điều kiện xã hội và sự biến đổi của con người theo thời gian, đồng thời bộc lộ giới hạn vốn có của tự do: con người luôn phải lựa chọn trước khi biết mình sẽ trở thành ai. Cách nhìn này không phủ nhận giá trị của gia đình hay cổ súy cho việc sinh hoặc không sinh con. Điều đáng nói hơn là không có lựa chọn nào bảo đảm một đời sống hoàn toàn không tiếc nuối. Vì thế, điều cần thiết không phải là tìm kiếm một lựa chọn hoàn hảo, mà là học cách sống với những điều ta không thể đoán biết trước khi chọn, và cả những gì đã mất đi cùng lựa chọn ấy. Hối tiếc cũng là một phần tất yếu của đời sống, con người có thể viết nó trong câu chuyện cuộc đời và tiếp tục tìm kiếm những ý nghĩa khác trên hành trình đã chọn.
Tài liệu tham khảo
Champlin, J. (2013). “Born again: Arendt's ‘natality’ as figure and concept”. The Germanic Review: Literature, Culture, Theory, 88(2), 150-164.Chính phủ. (2026). Nghị định số 168/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Dân số.Donath, O. (2015). “Regretting motherhood: A sociopolitical analysis”. Signs: Journal of Women in Culture and Society, 40(2), 343-367.Fritsch, L., & Gilgen, S. (2026). “Regretting mother‐and fatherhood in Switzerland: Equal parenthood regret but for different reasons”. Family Relations, 75(3), 1841-1856.Minkin, R. (2024). The experiences of US adults who don’t have children. Pew Research Center.Piotrowski, K. (2021). “How many parents regret having children and how it is linked to their personality and health: Two studies with national samples in Poland”. Plos one, 16(7), e0254163.Piotrowski, K., Roskam, I., & Mikolajczak, M. (2026). “A decade of research on parenthood regret”. Trends in Cognitive Sciences.Pucci, E. (1992). “Review of Paul Ricoeur's oneself as another: Personal identity, narrative identity and ‘selfhood’ in the thought of Paul Ricoeur. Philosophy & Social Criticism, 18(2), 185-209.Thủ tướng Chính phủ (2026). Quyết định số 291/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030.United Nations Population Fund China (2021). The solution to shifting fertility rates lies in prioritizing reproductive rights for all people. https://byvn.net/G8o1United Nations Population Fund Viet Nam. (2025). Young people are not afraid of having children, they are trapped by barriers. https://byvn.net/F1o7VnExpress (2011). Tuấn Ngọc: “Không có con thì tốt hơn”. Wallace, R. J. (2012). “Justification, regret, and moral complaint: Looking forward and looking backward on (and in) human life”. In U. Heuer & G. Lang (Eds.), Luck, value, and commitment: Themes from the ethics of Bernard Williams (pp. 163-192). Oxford University Press.Yang, Y., Hwang, H., & Pareliussen, J. (2024). Korea’s unborn future: Lessons from OECD experience (OECD Economics Department Working Papers No. 1824). OECD Publishing.Zhang, M., Zhang, C., & Liu, Y. (2024). From one-child policy to three-children initiative: a feminist critique of the population planning policies in China. Communication, Culture & Critique, 17(2), 103-111.人口监测与家庭发展司 (2025). 育儿补贴制度政策问答. 中华人民共和国国家卫生健康委员会.