Khi sử thi trở thành sách: Ký ức chung được định hình như thế nào?

Phía sau hình thức ổn định của cuốn sách là một lịch sử dài của việc kể, nhớ và truyền lại.

Ngày nay, phần lớn độc giả biết đến sử thi trước hết qua sách. Sử thi Odyssey, một tác phẩm của Hy Lạp cổ đại thường được quy cho Homer, gồm hai mươi bốn quyển, kể hành trình Odysseus trở về quê hương Ithaca sau chiến tranh thành Troy. Sử thi Kalevala, thường được xem là sử thi dân tộc của Phần Lan, được Elias Lönnrot biên soạn vào thế kỷ XIX từ một kho thơ ca truyền miệng phong phú của các cộng đồng Phần Lan và Karelia; thế giới của tác phẩm xoay quanh những nhân vật huyền thoại như Väinämöinen cùng những cuộc tranh đoạt liên quan đến chiếc Sampo. Tự sự thiêng Popol Vuh của người K’iche’ Maya ở vùng cao Guatemala lại kể về sự sáng tạo thế giới, những cuộc phiêu lưu của hai Anh em sinh đôi anh hùng và nguồn gốc các dòng họ K’iche’. Ngày nay, cả ba đều đến với người đọc dưới những hình thức tương đối ổn định: có nhan đề, trật tự văn bản, các bản dịch và chú giải. Chính sự ổn định quen thuộc của cuốn sách dễ khiến ta quên rằng trước khi có hình thức ấy, mỗi tác phẩm đã từng tồn tại trong những môi trường lưu truyền rất khác, qua nhiều người kể, nhiều lần diễn xướng và nhiều lớp ghi chép, biên soạn.

Tranh “Homer singing with his lyre” của Félix Boisselier (1776 - 1811)

Phía sau hình thức ổn định của cuốn sách là một lịch sử dài của việc kể, nhớ và truyền lại. Với sử thi Odyssey, câu chuyện từng được tái tạo qua những lần diễn xướng; với sử thi Kalevala, những bài ca vốn lưu truyền trong nhiều cộng đồng khác nhau được lựa chọn và nối kết thành một chỉnh thể; còn với Popol Vuh, ký ức của người K’iche’ phải đi qua một hoàn cảnh lịch sử khác, khi những truyền thống cũ được ghi lại bằng một hệ chữ mới sau cuộc chinh phục Tây Ban Nha. Những con đường khác nhau ấy cũng cho thấy “sử thi” không phải một hình thức duy nhất. John Miles Foley lưu ý rằng những tác phẩm được gọi là epic trên thế giới có thể khác nhau rất xa về độ dài, cách trình diễn và mối quan hệ với cộng đồng.1 Wendy Doniger cũng cho thấy ranh giới giữa truyền khẩu và chữ viết không hề đơn giản: một truyền thống truyền khẩu vẫn có thể rất ổn định, còn văn bản viết vẫn có thể tiếp tục thay đổi qua nhiều phiên bản.2 Vì thế, điều đáng chú ý không phải chỉ là lúc một câu chuyện được viết xuống, mà là những gì thay đổi khi ký ức đi từ lời kể sang văn bản: ai lựa chọn, ai sắp xếp, điều gì được giữ lại và điều gì bắt đầu được nhớ theo một cách khác.

Trong bài viết này, “ký ức chung” không có nghĩa mọi người trong một cộng đồng đều nhớ về quá khứ theo cùng một cách. Đó gần hơn với một kho câu chuyện, nhân vật và hình ảnh mà nhiều người có thể cùng nhận ra, nhắc lại và xem như một phần của quá khứ chung. Ba trường hợp ở đây cho thấy ký ức ấy được hình thành theo những con đường khác nhau: với sử thi Odyssey, nó được duy trì và tái tạo qua diễn xướng; với sử thi Kalevala, những bài ca và ký ức địa phương được lựa chọn, nối kết thành một chỉnh thể có khả năng đại diện cho một quá khứ rộng hơn; còn với Popol Vuh, ký ức phải đi qua một phương tiện ghi chép mới để tiếp tục tồn tại sau một đứt gãy lịch sử. Đặt ba trường hợp cạnh nhau cho thấy quá khứ không chỉ được truyền lại, mà trong chính quá trình truyền lại ấy, cách một cộng đồng nhớ về mình cũng dần được định hình.

Trước khi sử thi trở thành văn bản: ký ức trong Odyssey

Với độc giả hiện đại, sử thi Odyssey thường gắn với một cái tên duy nhất - Homer - và với câu chuyện quen thuộc về Odysseus mất mười năm tìm đường trở về Ithaca sau chiến tranh thành Troy. Nhưng những nghiên cứu về truyền thống Homer từ thế kỷ XX đã làm thay đổi đáng kể cách hình dung ấy: thay vì nghĩ đến một văn bản cố định được một tác giả viết ra ngay từ đầu, người ta chú ý nhiều hơn đến một truyền thống được hình thành và tái tạo qua diễn xướng. Một dấu vết của truyền thống đó nằm ngay trong những câu thơ lặp lại. Hình ảnh “Hừng đông non trẻ, ngón tay ửng hồng” nhiều lần trở lại để mở đầu một ngày mới, dù câu chuyện sau đó mỗi lần lại đi theo một hướng khác.3 Với người nghe đã quen với sử thi, những cách nói như vậy không hề xa lạ; chúng thuộc về một kho ngôn ngữ chung mà cả người hát lẫn người nghe đều có thể nhận ra. Rosalind Thomas lưu ý rằng sáng tác trong diễn xướng vẫn dựa nhiều vào trí nhớ: người hát ghi nhớ những công thức, những đoạn quen và các cấu trúc tự sự, nhờ đó bài ca có thể giữ được một mức độ ổn định đáng kể mà không cần mỗi lần trình diễn phải giống nhau hoàn toàn.4 Vì thế, điều đáng hỏi không phải người hát có thể thuộc lòng bao nhiêu nghìn câu thơ, mà là những khuôn mẫu hay công thức nào đã giúp họ kể lại một câu chuyện rất dài mà người nghe vẫn nhận ra đó là cùng một sử thi.

Một phần câu trả lời nằm ngay trong những cách nói cứ trở đi trở lại trong sử thi. Foley cho thấy chúng không chỉ là những mảnh ghép có sẵn để người hát lấp vào cho vừa nhịp. Với người hát và người nghe đã quen với thế giới sử thi, mỗi công thức còn gợi theo những tình huống và liên tưởng được tích lũy qua nhiều lần kể.5 Hình ảnh Hừng đông trong sử thi Odyssey chẳng hạn, có thể trở lại ở đầu những ngày rất khác nhau; sự lặp lại ấy vừa tạo cảm giác quen thuộc vừa giúp lời kể tiếp tục chuyển động. Havelock nhìn vấn đề rộng hơn từ cách thơ ca hoạt động trong đời sống Hy Lạp cổ. Trong nghệ thuật mousikē của Hy Lạp cổ, thơ ca, âm nhạc và vũ điệu gắn liền với nhau; lời thơ vì thế được cất lên cùng nhịp điệu, giai điệu và chuyển động; chính những khuôn nhịp quen thuộc tạo ra một nền tương đối ổn định để người hát có thể thay đổi cách diễn đạt mà bài ca vẫn giữ được dáng hình quen thuộc.6 Người hát vì thế không chỉ nhớ câu chữ. Nhịp điệu, âm thanh, những động tác quen thuộc và chính kinh nghiệm diễn xướng đều góp phần giúp người hát giữ được câu chuyện và kể lại nó. 

Một thiên sử thi dài, dĩ nhiên, không thể chỉ dựa vào những công thức ngắn. Elizabeth Minchin cho rằng trí nhớ còn làm việc với những “kịch bản nhận thức”, tức những chuỗi hành động quen thuộc như chuẩn bị chuyến đi, dùng bữa hay tiếp khách. Khi cả người kể lẫn người nghe đều đã biết những trình tự ấy, người kể có thể lược bớt hay mở rộng một số chi tiết mà câu chuyện vẫn dễ được nhận ra.7 Mark Edwards gọi những cấu trúc lớn hơn như vậy là “cảnh điển hình”: những cảnh hiến tế, mặc áo giáp, hạ thủy tàu hay tiếp khách có thể xuất hiện nhiều lần, nhưng mỗi lần lại được điều chỉnh cho phù hợp với hoàn cảnh.8

Tranh “Odysseus at the Court of Alcinous” của Francesco Hayez (1791- 1882)

‍Ở Quyển I của sử thi Odyssey, nữ thần Athena, trong hình dạng người khách Mentes, đến đảo Ithaca; chàng Telemachus mời khách vào nhà, sắp chỗ, mời ăn rồi mới hỏi danh tính. Ở những quyển sau, các cuộc tiếp đón khác vẫn giữ một trình tự quen thuộc nhưng không lặp lại y hệt. Trí nhớ vì thế không chỉ giữ câu chữ, mà còn giữ những khuôn hành động và cách kể giúp người hát tái tạo câu chuyện mà vẫn giữ được hình hài quen thuộc của nó.

Người nghe cũng thuộc về cơ chế này. Ruth Scodel nhấn mạnh rằng công chúng sử thi cổ chủ yếu tiếp nhận qua diễn xướng: họ không thể “lật lại trang trước đó”, nhưng đã quen với nhân vật, cốt truyện và phong cách của sử thi; sự quen thuộc ấy vừa tạo tính ổn định vừa đặt giới hạn cho sự thay đổi.9 Sử thi Odyssey còn đưa người hát Phemius vào ngay trong câu chuyện. Ông hát về những người Achaea trở về từ thành Troy; nàng Penelope nghe từ phòng mình, đi xuống đại sảnh trong nước mắt và xin ông chuyển sang một bài khác. Cảnh ấy cho thấy lời ca có sức lay động bởi người nghe đã biết câu chuyện và mang theo những ký ức mà nó gợi lại. Sự tiếp nối của truyền thống, vì thế, không chỉ dựa vào người hát, mà còn vào vốn hiểu biết và những chờ đợi mà người kể và người nghe cùng chia sẻ.

Với độc giả Việt Nam, diễn xướng khan của người Ê Đê ở Tây Nguyên là một trường hợp gần gũi hơn để hình dung cách một sử thi có thể sống trong lời kể. Khan là hình thức hát kể sử thi; trong đó, sử thi Đăm Săn, quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh, kể về một tù trưởng Ê Đê, những cuộc giao tranh, uy danh của người anh hùng và sự thịnh vượng của cộng đồng. Đỗ Hồng Kỳ cho thấy trong lời kể của nghệ nhân có những công thức tương đối “đóng”, nhưng cũng có những khuôn mẫu “mở”; từ một số câu duê hạt nhân và từ khóa, nghệ nhân có thể tiếp tục phát triển lời kể.10 Kiều Trung Sơn và Y Kô Niê cũng ghi nhận rằng cùng một nội dung sử thi có thể được hát kể dài ngắn khác nhau tùy người kể, hoàn cảnh và người nghe.11 Bởi vậy, bản sử thi Đăm Săn mà chúng ta đọc trong sách chỉ là một dạng tồn tại của truyền thống; phía sau văn bản còn là giọng kể, nhịp điệu, sự tương tác với người nghe và khả năng biến đổi của mỗi lần diễn xướng.

Khi sử thi Odyssey dần đi vào chữ viết, cách câu chuyện được lưu truyền cũng thay đổi. Bakker xem sự gặp gỡ giữa lời nói và văn bản là một phần quan trọng trong lịch sử của truyền thống Homer. Khi câu chuyện dần được giữ lại dưới dạng văn bản, cùng một đoạn có thể được đọc lại, sao chép, đối chiếu và bình chú.12 Từ đây, ký ức không còn chỉ phụ thuộc vào người hát và những lần diễn xướng, mà còn được giữ lại trong văn bản có thể tồn tại qua nhiều thế hệ. Tuy vậy, văn bản ấy vẫn mang dấu vết của một truyền thống đã sống lâu trong lời kể. Trường hợp sử thi Odyssey vì thế cho thấy một truyền thống có sẵn dần được ổn định thành văn bản. Với sử thi Kalevala, câu hỏi lại khác: điều gì xảy ra khi chính hình hài của tác phẩm được tạo nên từ việc lựa chọn và nối kết nhiều bài ca vốn trước đó chưa thuộc về một cuốn sách duy nhất?

Sử thi Kalevala: khi nhiều bài ca trở thành một quá khứ chung

Với nhiều độc giả Việt Nam, sử thi Kalevala có lẽ ít quen thuộc hơn các sử thi Homer. Thường được xem là sử thi dân tộc của Phần Lan, Kalevala thực ra được hình thành từ một kho thơ ca truyền miệng rộng lớn của các cộng đồng Phần Lan và Karelia. Thế giới của tác phẩm xoay quanh những nhân vật huyền thoại như Väinämöinen, một người hát, pháp sư và bậc hiền triết; Ilmarinen, người thợ rèn tài giỏi; Lemminkäinen, người anh hùng phiêu lưu; Louhi, nữ chủ nhân quyền lực của Pohjola; cùng chiếc Sampo bí ẩn, vật đem lại sự sung túc và trở thành trung tâm của nhiều cuộc tranh đoạt. Elias Lönnrot, một bác sĩ đồng thời là nhà sưu tầm văn hóa dân gian, đã thực hiện nhiều chuyến đi để ghi chép những bài ca ấy. Bản Kalevala đầu tiên được xuất bản năm 1835; đến năm 1849, ông công bố bản mở rộng gồm năm mươi bài ca (runo), cũng là hình thức được biết đến rộng rãi nhất ngày nay13. Đáng chú ý là trước khi được Lönnrot biên soạn thì chưa có một cuốn Kalevala hoàn chỉnh nào đang chờ để được chép lại; những gì đang tồn tại là nhiều bài ca, dị bản, nhân vật và mô thức huyền thoại được lưu truyền trong những cộng đồng khác nhau.

Tác phẩm của Akseli Gallen-Kallela (1865 - 1931), họa sĩ người Phần Lan thực hiện các hình minh họa cho những phiên bản đầu tiên của bộ sử thi Kalevala

Việc biên soạn ở đây không phải là một thao tác trung tính. Khi nhiều bài ca được đặt trong cùng một chỉnh thể, người biên soạn phải quyết định một đoạn đứng trước hay sau, nhân vật nào được nối với sự kiện nào, những khác biệt được dung hòa ra sao. Theo Pentikäinen, Kalevala không chỉ là sự tập hợp nguyên vẹn những lời ca được ghi lại từ các nghệ nhân dân gian. Các nghiên cứu văn bản về sau cho thấy Lönnrot đã sử dụng một khối lượng lớn chất liệu do những người hát cung cấp, đồng thời chủ động kết hợp, điều chỉnh và nối kết nhiều câu, nhiều đoạn để tạo nên chỉnh thể sử thi mà chúng ta biết ngày nay.14 Điều này không có nghĩa là Lönnrot đã “bịa” ra bộ sử thi và những người hát không phải là nguồn cung cấp dữ liệu. Những câu thơ, nhân vật và thế giới huyền thoại ấy đã tồn tại trong truyền thống trước Lönnrot; việc ông lựa chọn, sắp xếp và nối kết chúng đã tạo nên một chỉnh thể thống nhất hơn, nhờ đó những chất liệu vốn phân tán có thể được tiếp nhận như những phần của cùng một sử thi.

Khi những bài ca vốn được gìn giữ và truyền lại trong những cộng đồng cụ thể được đưa vào chỉnh thể sử thi Kalevala, ký ức mà chúng chuyên chở cũng bắt đầu có một đời sống khác. Từ chỗ gắn chủ yếu với những người hát và những môi trường diễn xướng nhất định, các bài ca có thể được in ấn, dịch thuật, giảng dạy và đến với những người chưa từng biết các nghệ nhân hay những địa phương nơi chúng từng lưu truyền. Nhờ đó, những câu chuyện và hình ảnh vốn thuộc về nhiều truyền thống địa phương không chỉ được lưu giữ lâu hơn mà còn có thể được một cộng đồng rộng lớn hơn cùng biết đến và cùng quy chiếu. Pentikäinen đặt sự hình thành sử thi Kalevala trong bối cảnh trí thức Phần Lan thế kỷ XVIII-XIX, khi ngôn ngữ, văn hóa dân gian và việc tìm lại một truyền thống văn hóa riêng ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm.15 Bằng việc tập hợp những bài ca vốn lưu truyền trong nhiều cộng đồng khác nhau vào một chỉnh thể, sử thi Kalevala góp phần làm cho những ký ức địa phương ấy dần được nhìn nhận như những phần của một quá khứ chung của Phần Lan.

Kullervo, một trong những người hùng trong sử thi Kalevala, lên đường ra trận. Phác thảo cho một bức bích họa của Akseli Gallen-Kallela.

Ở đây cũng thấy rõ hai mặt của quá trình văn bản hóa. Trong diễn xướng, nhiều dị bản có thể cùng tồn tại mà không nhất thiết phải có một bản duy nhất được xem là chuẩn. Nhưng khi một chỉnh thể được in đi in lại và dần trở thành kinh điển, cách sắp xếp ấy có cơ hội lưu hành rộng hơn và dễ được xem như chính tác phẩm. Dẫu vậy, chữ viết không chỉ thu hẹp sự đa dạng của truyền thống. Nếu không có việc sưu tầm, ghi chép và biên tập, nhiều bài ca cũng có thể mất đi khi môi trường diễn xướng thay đổi. Vì thế, bảo tồn luôn đi cùng lựa chọn: giữ lại một phần truyền thống cũng đồng thời có nghĩa là trao cho phần ấy một vị trí nổi bật hơn. Trường hợp Hikayat Hang Tuah trong văn học Malay cho thấy ngay cả việc một tác phẩm được xem là “sử thi dân tộc” cũng có thể là kết quả của một quá trình tiếp nhận và kinh điển hóa lâu dài, chứ không phải vị thế vốn có ngay từ đầu.16 Ký ức chung, theo nghĩa đó, hình thành khi những ký ức từng phân tán được đưa vào một hình thức có thể lưu hành rộng và dần được thừa nhận như tiếng nói đại diện cho một quá khứ chung.

Popol Vuh: viết xuống để đi qua một đứt gãy

Nếu sử thi Kalevala cho thấy những ký ức địa phương được tập hợp và tổ chức lại trong một chỉnh thể rộng hơn thì với tác phẩm Popol Vuh, câu hỏi về ký ức lại hiện ra trong một hoàn cảnh lịch sử khác. Đây là một trong những tác phẩm quan trọng nhất còn lại của truyền thống K’iche’ Maya ở vùng cao Guatemala. Phần đầu kể về những lần tạo dựng thế giới và con người; tiếp đó là câu chuyện về hai Anh em Sinh đôi Anh hùng Hunahpu và Xbalanque trong cuộc đối đầu với các thế lực ở Xibalba; những phần cuối nối thế giới huyền thoại với nguồn gốc và phả hệ của các dòng họ K’iche’. Vì thế, Popol Vuh từng được gọi theo nhiều cách khác nhau: sách thiêng, “Book of Counsel”, tự sự sáng thế hay đại tự sự của người K’iche’. 

Lịch sử văn bản hóa của Popol Vuh không hẳn khớp với quá trình tiệm tiến theo đường thẳng đơn giản từ “truyền khẩu đến chữ viết”.  Trước cuộc chinh phục Tây Ban Nha, người Maya đã có hệ thống chữ viết và các codex của riêng mình. Văn bản K’iche’ bằng chữ cái Latin sau đó được ghi lại tại Santa Cruz Quiché vào khoảng 1550-1555. Việc ghi chép này diễn ra trong một nền văn hóa vốn đã có truyền thống chữ viết Maya đồng thời vẫn duy trì nhiều hình thức truyền khẩu.17 Điều thay đổi sau cuộc chinh phục vì thế không phải là một xã hội “không chữ” bỗng có chữ viết, mà là những cách lưu giữ và truyền lại tri thức của người K’iche’ phải thích ứng với một trật tự chính trị, tôn giáo và văn tự mới. Chữ cái Latin vốn đi vào đời sống bản địa trong bối cảnh thuộc địa, nhưng đồng thời lại được người K’iche’ sử dụng để ghi lại những câu chuyện, ký ức và tri thức của chính mình.

Con đường của ký ức qua chữ viết chưa dừng lại ở bản ghi K’iche’ thế kỷ XVI. Văn bản mà các bản về sau dựa vào hiện không còn; đến đầu thế kỷ XVIII, tu sĩ Dominican Francisco Ximénez đã sao chép một bản K’iche’ bằng chữ Latin và đặt nó bên cạnh bản dịch tiếng Tây Ban Nha. Từ đó, Popol Vuh tiếp tục đi qua những lần phiên âm, biên tập và dịch thuật khác nhau. Munro S. Edmonson đặt tên bản dịch của mình là The Book of Counsel và trình bày tác phẩm dưới dạng câu thơ, nhằm làm nổi rõ những cấu trúc song hành dễ bị mất đi khi văn bản được dàn thành văn xuôi.18 Dennis Tedlock lại chú ý nhiều hơn đến mối liên hệ giữa văn bản với ngôn ngữ và thực hành trình diễn của người K’iche’; cách ông trình bày bản dịch cũng cho thấy phiên âm, xuống dòng, nhịp và cách sắp xếp trang đều là những lựa chọn có thể ảnh hưởng đến cách người đọc tiếp cận tác phẩm.19 Vì thế, việc “trở thành sách” không khép lại quá trình định hình ký ức. Mỗi lần sao chép hay dịch thuật vừa giúp câu chuyện đến với những người đọc mới, vừa góp phần định hình cách những người đọc ấy hiểu và hình dung về chính tác phẩm.

Ở Popol Vuh, việc viết lại câu chuyện vừa làm nó thay đổi, vừa giúp nó tiếp tục tồn tại. Chữ viết không thể mang theo nguyên vẹn một nghi lễ, giọng của người kể hay toàn bộ bối cảnh từng bao quanh câu chuyện. Nhưng nếu không có những lần ghi chép, sao chép và dịch thuật ấy, nhiều phần của truyền thống có lẽ đã khó đi qua những biến động sau cuộc chinh phục. Nếu sử thi Kalevala cho thấy nhiều bài ca được tập hợp để dần trở thành một quá khứ chung, thì Popol Vuh cho thấy một cộng đồng tìm cách mang quá khứ của mình đi qua một thời kỳ đứt gãy bằng một hình thức mới. Ký ức ở đây được giữ lại không phải vì nó đứng yên, mà vì nó có thể thay đổi cách tồn tại mà vẫn còn đủ những dấu hiệu để các thế hệ sau nhận ra và tiếp tục truyền lại.

Từ “giữ lại” đến trách nhiệm đối với ký ức

Ba trường hợp cho thấy ký ức chung không đơn giản là phần quá khứ tình cờ còn sót lại lâu nhất. Ở sử thi Odyssey, ký ức được duy trì qua những lần kể vừa lặp lại vừa thay đổi: các công thức, cảnh quen và những chờ đợi của người nghe giúp câu chuyện giữ được hình hài quen thuộc mà không buộc mỗi lần diễn xướng phải giống hệt nhau. Ở sử thi Kalevala, những bài ca và dị bản vốn phân tán được lựa chọn, sắp xếp lại và từ đó có thể lưu hành như những phần của một quá khứ chung. Với Popol Vuh, ký ức phải đi qua một phương tiện khác để tiếp tục tồn tại sau một đứt gãy lịch sử. Cả ba trường hợp đều gợi ra cùng một điều: muốn đi xa trong thời gian, ký ức cần những hình thức đủ bền để được truyền lại; nhưng chính những hình thức ấy cũng làm cho một số phần của quá khứ trở nên dễ thấy, dễ nhớ hơn những phần khác. Điều này cũng trở nên gần gũi đối với sử thi Ê Đê ở Việt Nam. Trong một cuộc kể khan, cùng một sử thi có thể dài ngắn khác nhau và người nghệ nhân vẫn có khoảng để triển khai lời kể theo hoàn cảnh. Khi một lần diễn xướng được ghi âm, phiên âm, dịch rồi in thành sách, câu chuyện có thêm một cách tồn tại bền hơn đời người kể. Nhưng chính lúc ấy cũng xuất hiện một thay đổi: người đọc về sau rất dễ xem bản đã được ghi lại như chính toàn bộ sử thi, trong khi phía sau nó còn có những lần kể khác, những dị bản khác và cả những phần ngẫu hứng không hiện diện trên trang sách. Bởi vậy, bảo tồn sử thi không chỉ là giữ lại câu chuyện, mà còn là giữ được ký ức về cách câu chuyện từng được kể: ai kể, kể ở đâu, trong hoàn cảnh nào và nó có thể thay đổi ra sao qua mỗi lần diễn xướng. Từ sử thi Odyssey đến sử thi Đăm Săn, văn bản giúp truyền thống đi xa hơn, nhưng không thể thay thế toàn bộ đời sống mà từ đó truyền thống đã sinh ra.

Ảnh minh họa sử thi Popol Vuh (Nguồn ảnh: The Wall Street Journal)

Cách hiểu này vẫn quan trọng ngay cả khi sử thi bước vào môi trường số. Công nghệ hôm nay cho phép giữ lại nhiều thứ mà trang in khó giữ: một bản thảo có thể được xem mà không phải chạm vào bản gốc, giọng kể của nghệ nhân có thể được nghe lại, nhiều dị bản có thể cùng xuất hiện thay vì chỉ còn một bản được chọn. Nhưng số hóa không có nghĩa mọi thứ đều được giữ như nhau. Một kho chỉ lưu văn bản sẽ kể một câu chuyện khác với một kho có cả âm thanh, hình ảnh, thông tin về nghệ nhân và hoàn cảnh diễn xướng; một bản số chỉ đưa ra văn bản kinh điển cũng khác với một bản cho phép người đọc lần ngược về những nguồn truyền khẩu phía sau. Vì thế, ngay trong môi trường số, câu hỏi cũ vẫn trở lại: ai quyết định điều gì được giữ, điều gì được làm nổi bật và điều gì chỉ còn ở bên lề? Nói cách khác, khi ký ức đi vào môi trường số, nó vẫn phải đi qua những lựa chọn của con người - chỉ là những lựa chọn ấy giờ được thực hiện bằng những công cụ và cấu trúc khác.

Nhưng điều này không có nghĩa những người ghi chép, biên tập, dịch thuật hay xây dựng kho lưu trữ đã “tạo ra” quá khứ. Lönnrot không làm nên từ con số không những bài ca đã được hát trước ông; người K’iche’ ghi lại Popol Vuh cũng không phát minh thế giới thần thoại của cộng đồng mình; và người phiên âm một bản khan không vì thế mà trở thành tác giả của sử thi. Điều họ làm là giúp một phần của quá khứ có thể tiếp tục được đọc, được nghe và được nhớ tới trong những hoàn cảnh mới. Vì vậy, ký ức chung không được định hình bởi một người hay một thời điểm duy nhất. Nó đi qua người hát và người nghe, người ghi chép và biên tập, người sao chép và dịch thuật, rồi qua nhà xuất bản, trường học, bảo tàng và kho lưu trữ. Cuốn sách có thể giúp một câu chuyện sống lâu hơn giọng của người kể và đi xa hơn nơi nó từng được cất lên. Nhưng điều một cộng đồng nhớ về quá khứ cuối cùng được hình thành qua cả chuỗi những lần kể, ghi lại, lựa chọn và truyền tiếp ấy.

‍Chú thích

1. John Miles Foley, “Epic as Genre,” trong Robert Fowler (biên tập), The Cambridge Companion to Homer (Cambridge: Cambridge University Press, 2004), tr. 171-187.

2. Wendy Doniger, “Fluid and Fixed Texts in India,” trong Joyce Burkhalter Flueckiger và Laurie J. Sears (biên tập), Boundaries of the Text: Epic Performances in South and Southeast Asia (Ann Arbor: Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan, 1991), tr. 31 - 42.

3.Homer, The Odyssey, Robert Fagles dịch, Bernard Knox giới thiệu và chú giải (Penguin Books, ấn bản điện tử, 2002), tr. 133, 500. Câu thơ tiếng Việt trong bài do người viết chuyển dịch từ bản Fagles.

4.Rosalind Thomas, Literacy and Orality in Ancient Greece (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), tr. 36-40.

5. John Miles Foley, How to Read an Oral Poem (Urbana and Chicago: University of Illinois Press, 2002), tr. 169-171.

6. Eric A. Havelock, Preface to Plato (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 1963), tr. 147-151.

7. Elizabeth Minchin, Homer and the Resources of Memory: Some Applications of Cognitive Theory to the Iliad and the Odyssey (Oxford: Oxford University Press, 2001), tr. 37-42.

8. Mark W. Edwards, “Homer and Oral Tradition: The Type-Scene,” Oral Tradition 7, số 2 (1992), tr. 285-286, 304-305.

9. Ruth Scodel, “The Story-teller and His Audience,” trong Robert Fowler (biên tập), The Cambridge Companion to Homer (Cambridge: Cambridge University Press, 2004), tr. 45-56, đặc biệt tr. 45-46.

10. Đỗ Hồng Kỳ, “Một số phương diện của diễn ngôn sử thi Êđê,” Nghiên cứu Văn học, số 1 (2021), tr. 43 - 45.

11. Kiều Trung Sơn và Y Kô Niê, “Nghệ nhân và không gian tưởng tượng trong diễn xướng sử thi Ê Đê,” Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 (2018), tr. 88 - 90, 95.

12. Egbert J. Bakker, Poetry in Speech: Orality and Homeric Discourse (Ithaca and London: Cornell University Press, 1997), tr. 207 - 210. Xem thêm Steve Reece, “Toward an Ethnopoetically Grounded Edition of Homer’s Odyssey,” Oral Tradition 26, số 2 (2011), tr. 299 - 304.

13. Juha Pentikäinen, Kalevala Mythology, Ritva Poom dịch và biên tập (Bloomington: Indiana University Press, 1989), tr. 1 - 3

14. Pentikäinen, Kalevala Mythology, tr. 2-3.

15. Pentikäinen, Kalevala Mythology, tr. 14 - 19

16. Henk M. J. Maier, “An Epik That Never Was an Epic: The Malay Hikayat Hang Tuah,” trong Jan Jansen và Henk M. J. Maier (biên tập), Epic Adventures: Heroic Narrative in the Oral Performance Traditions of Four Continents (Münster: LIT Verlag, 2004), tr. 112 - 127.

17. Miguel León-Portilla và Earl Shorris, In the Language of Kings: An Anthology of Mesoamerican Literature, Pre-Columbian to the Present (New York: W. W. Norton, 2001), tr. 397 - 398; xem thêm Dennis Tedlock (dịch), Popol Vuh, bản sửa đổi (New York: Simon & Schuster, 1996), tr. 21 - 31.

18. Munro S. Edmonson (dịch và biên tập), The Book of Counsel: The Popol Vuh of the Quiche Maya of Guatemala (New Orleans: Middle American Research Institute, Tulane University, 1971), tr. xi - xiii.

19. Dennis Tedlock (dịch), Popol Vuh: The Definitive Edition of the Mayan Book of the Dawn of Life and the Glories of Gods and Kings, bản sửa đổi (New York: Simon & Schuster, 1996), tr. 21 - 31.

×

MỞ KHOÁ CHUYÊN MỤC
THE ESSAY

Hãy nhập email để tiếp tục đọc MIỄN PHÍ

Bằng cách nhấn đăng kí, bạn đồng ý với Chính sách bảo mật và Thoả thuận người dùng của chúng tôi