GIẢI THƯỞNG PULITZER LÀ GÌ?

Giống như một tấm lưới lọc lại những câu chuyện thời sự đặc sắc, Pulitzer từ lâu được xem như một tượng đài của báo giới Hoa Kỳ trong suốt hơn 100 năm qua.

Giống như một tấm lưới lọc lại những câu chuyện thời sự đặc sắc, Pulitzer từ lâu được xem như một tượng đài của báo giới Hoa Kỳ. Với hạng mục General Nonfiction (Phi hư cấu tổng hợp), những vấn đề của thời đại được đưa ra khỏi dòng chảy thực tại, lưu giữ trên trang sách để vượt qua sự xói mòn của thời gian và quay lại đối thoại với hiện tại. Những vấn đề tưởng đã chấm dứt bỗng hiện lên với những đường nét quen thuộc, những biến động của quá khứ phản chiếu những bất ổn của hiện tại.

Đó là những cuốn sách khiến ta nhận ra rằng dù lịch sử đã lật sang trang nhưng chúng ta chưa bao giờ thực sự đứng ngoài những biến động của thời cuộc.

VỀ GIẢI THƯỞNG PULITZER

Di sản để lại của Joseph Pulitzer 

Joseph Pulitzer là một nghịch lý trong lịch sử báo chí hiện đại. Tên tuổi ông gắn liền với giải thưởng danh giá tôn vinh sự thật trong báo chí, nhưng sự nghiệp của chính ông lại đi ngược lại hoàn toàn với tinh thần của giải thưởng này.

Sinh năm 1847 tại Hungary, gia đình Pulitzer sớm rơi vào cảnh khánh kiệt sau khi cha ông qua đời. Ở tuổi 17, ông mạo hiểm vượt Đại Tây Dương để nhập ngũ trong Nội chiến Mỹ sau ba lần bị quân đội châu Âu từ chối . Chiến tranh kết thúc, chàng trai nhập cư không biết tiếng Anh, không một xu dính túi ở lại nước Mỹ, làm đủ nghề mưu sinh và dành những đêm dài tự học trong thư viện St. Louis.

Bước ngoặt đến vào năm 1869, khi Pulitzer tình cờ gợi ý một nước cờ cho hai vị khách đang chơi cờ vua trong thư viện và trùng hợp, họ chính là chủ biên của tờ báo tiếng Đức nổi tiếng Westliche Post. Ấn tượng trước trí thông minh của chàng trai trẻ, họ mời ông về làm phóng viên. Từ vạch xuất phát ấy, chỉ 14 năm sau, Pulitzer đã dựng nên đế chế truyền thông của riêng mình với tờ báo New York World.

Dưới sự chèo lái của Pulitzer, New York World tạo nên một cuộc cách mạng về cách làm báo với những câu chuyện được thổi phồng để thu hút đám đông, định hình nên làn sóng “yellow journalism” - báo chí giật gân. Nhưng cuộc chạy đua này cũng phơi bày mặt trái của truyền thông khi những thông tin sai lệch đã chi phối dư luận dẫn đến ngòi nổ của cuộc Chiến tranh Tây Ban Nha - Mỹ năm 1898.

Về cuối đời, Pulitzer gần như mù hoàn toàn, mắc trầm cảm và sống trong cô độc. Có lẽ chính những năm tháng ấy khiến ông nhìn lại cú trượt dài bởi thứ quyền lực do chính ông tạo ra. Trước khi qua đời, ông để lại 2 triệu USD cho Đại học Columbia để thành lập Trường Báo chí và một hệ thống giải thưởng nhằm tôn vinh sự thật và tinh thần phụng sự của báo giới. Đúng như di nguyện, Trường Báo chí Columbia mở cửa năm 1912, và năm 1917, giải Pulitzer đầu tiên được trao.

Cái tên từng là tâm điểm của làn sóng báo chí giật gân rốt cuộc lại trở thành ngọn hải đăng soi chiếu lương tri và phẩm giá của người cầm bút tại xứ cờ hoa.

Hội đồng chấm giải: Ai là người “định đoạt”?

Sau hào quang của chiếc huy chương vàng danh giá là một hệ thống chấm giải phức với hai tầng lọc vận hành trong khép kín:

Vòng 1

Hội đồng Giám khảo chuyên môn (Juries)

Hơn 100 chuyên gia, nhà báo và nhà văn, được luân phiên hằng năm và phân thành 22 ban giám khảo

Họ có nhiệm vụ sàng lọc các tác phẩm để lựa chọn ba đề cử xuất sắc nhất (Finalists) cho mỗi hạng mục mà không công bố toàn bộ danh sách đề cử dài (Longlists)

Vòng 2

Hội đồng Giải thưởng Pulitzer (Pulitzer Prize Board - PPB)

Đây là cơ quan có quyền quyết định cuối cùng với khoảng 20 thành viên, phần lớn là các tổng biên tập, chủ quản tập đoàn truyền thông và lãnh đạo các trường đại học.

Họ tiến hành bỏ phiếu kín để chọn ra người chiến thắng từ danh sách của Vòng 1.

Cách tổ chức này đã khiến không ít người đặt ra một dấu hỏi lớn về tính độc lập và sự minh bạch của giải thưởng khi Hội đồng vòng 1 là những người làm chuyên môn chỉ giữ nhiệm vụ sàng lọc, còn Hội đồng vòng 2 có quyền “định đoạt” cuối cùng lại những nhà quản lý. Chính cách sắp xếp bất cân xứng giữa góc nhìn chuyên môn của Juries và quyền lực hành chính của PPB đã tạo ra nhiều tranh cãi lớn trong lịch sử phát triển của giải thưởng. 

Không ít lần, Hội đồng PPB sẵn sàng gạt bỏ 100% sự đồng thuận của Juries để áp đặt lăng kính đạo đức hay quan điểm chính trị của riêng họ. Tiêu biểu như việc tác phẩm For Whom the Bell Tolls (Chuông nguyện hồn ai) của Ernest Hemingway bị PPB thẳng thừng phủ quyết năm 1941, hay lần Hội đồng từ chối trao giải cho tất cả các đề cử hạng mục Fiction năm 2012, bất chấp sự phản đối gay gắt từ giới phê bình văn học.

Thậm chí, khả năng thẩm định của hệ thống này còn bị đặt nghi vấn nghiêm trọng qua cuộc khủng hoảng Janet Cooke năm 1981. Pulitzer khi ấy đã trao huy chương vàng cho một bài phóng sự hoàn toàn bịa đặt mang tên “Thế giới của Jimmy”, viết về cậu bé Jimmy 8 tuổi nghiện heroin ở vùng Đông Nam Washington D.C.. Chỉ sau 2 ngày nhận được giải thưởng Pulitzer, Janet Cooke bị phát hiện khai man lý lịch cá nhân và thậm chí cậu bé Jimmy trong phóng sự kia là một nhân vật không hề tồn tại.

Khi kết quả cuối cùng có thể bị bẻ lái và định đoạt bởi một hội đồng khép kín với nhiều nghi vấn về chuyên môn và tính xác thực, vậy chiếc huy chương vàng thực chất đang tôn vinh điều gì?

Như bao giải thưởng khác, Pulitzer chưa bao giờ là một thước đo tuyệt đối để quyết định đâu mới là tác phẩm xuất sắc nhất. “Thương hiệu” Pulitzer danh giá ấy thực tế là một thiết chế do con người vận hành. Chính vì vậy, kết quả sau cùng sẽ phần nào phản chiếu những định kiến, hệ giá trị và cả những thỏa hiệp nội bộ của giới tinh hoa truyền thông Mỹ tại thời điểm đó.

Nhìn nhận lại giá trị thực sự của giải thưởng Pulitzer

Nhìn xuyên qua ánh hào quang tuyệt đối của chiếc huy chương vẻ vang ấy, giá trị thực sự của Pulitzer rốt cuộc nằm ở đâu?

Câu trả lời trước hết nằm ở khả năng định hình và thiết lập chương trình nghị sự (agenda-setting) của thương hiệu “Pulitzer”. Bất chấp những điểm mù hay chỉ trích xoay quanh tính minh bạch của Hội đồng chấm giải khép kín, Pulitzer vẫn là một thiết chế sở hữu khả năng khuếch đại thông tin đầy quyền lực. Khi một cuốn sách được “dán nhãn” tác phẩm đoạt giải Pulitzer, nó sẽ ngay lập tức thu hút sự chú ý của truyền thông và công chúng, vượt ra khỏi dòng chảy tin tức trôi tuột hàng ngày để được neo lại trong một bộ nhớ tập thể. Quan trọng hơn cả, giải thưởng có khả năng quy định những gì xã hội nên thảo luận, buộc công chúng phải đối diện với những sự thật hay góc khuất mà họ đang vô tình hoặc cố ý lãng quên.

Bên cạnh đó, thay vì nhìn nhận Pulitzer như một thước đo của sự hoàn hảo tuyệt đối, ta nên coi đó là thước đo phản ánh tinh thần của một thời đại. Bất cứ tác phẩm nào cũng sẽ đi cùng tranh cãi và thảo luận nhưng chắc chắn rằng những trang sách ấy đang bắt đúng mạch đập của năm đó. Nó phản chiếu những nỗi lo âu, những đứt gãy chính trị hay các cuộc khủng hoảng niềm tin đang âm ỉ trong lòng nước Mỹ. Vậy nên, khi đọc một cuốn sách được “dán nhãn” Pulitzer, hãy đọc trong tâm thế của một người đi giải mã lời tự thú của lịch sử về chính khoảnh khắc nó được lựa chọn. 

Cuối cùng, những điểm tối và vùng xám xoay quanh các quyết định của một hệ thống chấm giải khép kín cũng là cơ hội để tư duy phản biện của xã hội được mài giũa thêm sắc bén. Công chúng vẫn đủ “tỉnh táo” để không thỏa hiệp với kết quả cuối cùng, họ vẫn nhận ra những thiên kiến, bảo thủ và lỗ hổng của giải thưởng để lên tiếng phản biện và chất vấn. Theo một cách đầy nghịch lý, chính sự không hoàn hảo và những cuộc tranh cãi xoay quanh Pulitzer đôi khi lại là thứ giữ cho các cuộc đối thoại về đạo đức, sự thật và tính đại diện không bao giờ rơi vào trạng thái ngủ quên.

VỀ HẠNG MỤC GENERAL NONFICTION

Sân chơi dành cho những ngòi bút viết về hiện thực 

Đây là hạng mục được ra đời vào năm 1962 sau gần nửa thế kỷ phát triển của giải thưởng. General Nonfiction (Phi hư cấu tổng hợp) hướng tới vinh danh “cuốn sách phi hư cấu xuất sắc và được tư liệu hóa đầy đủ do một tác giả người Mỹ thực hiện và không đủ điều kiện xét giải ở các hạng mục khác”. 

Điểm đặc biệt giúp General Nonfiction tách biệt hoàn toàn khỏi các hạng mục Nonfiction khác chính là tinh thần “dấn thân” và tính đương đại. Các tác giả buộc bước vào chảo lửa nóng hổi của thực tại, biến những số liệu khô khan, những sự thật trần trụi thành những câu chuyện nhân văn bằng một văn phong phi hư cấu đầy sức mạnh. 

Tác phẩm thắng giải năm 2026

Tác phẩm: There Is No Place for Us: Working and Homeless

Tác giả : Brian Goldstone

“Một công trình báo chí mang tính bước ngoặt, phơi bày thực tế chấn động qua những câu chuyện vừa bộc lộ chân tướng vừa thắt nghẹn lòng người” - Associated Press

“Một kỳ tích xuất sắc về báo chí điều tra, tràn ngập tính cấp bách và tức thì, gợi nhớ tới những tác phẩm kinh điển như Random Family của Adrian Nicole LeBlanc hay Evicted của Matthew Desmond” - The New York Times Book Review (Editors’ Choice)

Về tác giả

  • Brian Goldstone là tiến sĩ ngành Nhân học tại Duke University, và từng là Mellon Research Fellow tại Columbia University và National Fellow tại New America năm 2021.
  • Ông là một nhà báo và tác giả chuyên viết long-form, với các bài viết và phóng sự từng xuất hiện trên The New York Times, Harper’s Magazine, The New Republic, The California Sunday Magazine và Jacobin.
  • Với nền tảng học thuật và kinh nghiệm của một nhà báo điều tra hiện trường, các tác phẩm của Goldstone thường phản ánh bức tranh xã hội một cách chân thực, sắc bén nhưng không thiếu phần đồng cảm sâu sắc. 

Về nội dung tác phẩm

  • Cuốn sách phơi bày một nghịch lý nhức nhối tại các đô thị phát triển của nước Mỹ: hiện tượng người lao động có việc làm toàn thời gian nhưng vẫn rơi vào cảnh vô gia cư. Họ không bị đẩy ra lề xã hội vì một nền kinh tế suy thoái, mà chính sự tăng trưởng bùng nổ, quá trình chỉnh trang đô thị (gentrification), giá nhà đất leo thang và thiếu hụt quyền bảo vệ người thuê nhà đã tước đi chỗ ở của họ. 
  • Cụ thể, Brian Goldstone đã dành hơn 3 năm để quan sát và theo chân cuộc sống của 5 hộ gia đình tại Atlanta - nơi được mệnh danh là “thánh địa đen” của tầng lớp trung lưu da màu. Họ đều đang cố gắng duy trì công việc, chăm sóc con cái và tìm kiếm một cuộc sống ổn định, nhưng lần lượt rơi vào tình trạng “working homeless”, tức là vô gia cư dù vẫn có việc làm. Họ phải ngủ trong ô tô, những khách sạn lưu trú dài ngày tồi tàn hoặc liên tục chuyển chỗ ở. Tác phẩm chỉ ra rằng các số liệu thống kê chính thức cũng thường bỏ sót hàng triệu người vô gia cư vô hình này. 
  • Cuốn sách đi đến một kết luận mạnh mẽ: Khủng hoảng nhà ở sẽ không thể giải quyết triệt để cho đến khi nhà ở được xem là một quyền cơ bản của con người.

Điểm độc đáo của tác phẩm

  • Phóng sự hiện trường chuyên sâu: Tác giả dành nhiều năm đồng hành và theo sát cuộc sống thường nhật của 5 gia đình tại Atlanta. Tác phẩm ghi lại chân thực mọi ngóc ngách đời sống của họ từ công việc mưu sinh, việc học hành của con cái, gánh nặng tiền thuê nhà cho đến những đêm dài phải ngủ tạm bợ trong xe ô tô hay các nhà nghỉ lưu trú.  
  • Đưa vấn đề vĩ mô bắt rễ từ những câu chuyện đời thực: Thay vì chỉ liệt kê những con số thống kê khô khan về tỷ lệ vô gia cư, cuốn sách giúp độc giả thấu cảm sâu sắc trải nghiệm thực tế về cách một gia đình lao động phải xoay xở, sinh tồn và bảo vệ phẩm giá ra sao khi không có nổi một mái nhà che thân.  
  • Nhìn bi kịch cá nhân từ những nguyên nhân mang tính hệ thống: Tác phẩm không đổ lỗi cho các nạn nhân là “thiếu nỗ lực” hay lười biếng. Ngược lại, tác giả chỉ rõ gốc rễ mang tính hệ thống của vấn đề: giá nhà đất leo thang, đồng lương rẻ mạt, sự thiếu hụt quyền bảo vệ người thuê nhà và sự bất bình đẳng sâu sắc từ quá trình đô thị hóa.

Tác phẩm này dành cho ai?

  • Người làm chính sách quan tâm đến những vấn đề xã hội và các góc nhìn thực tiễn.
  • Nhà hoạt động xã hội theo đuổi các vấn đề về cộng đồng, tạo tác động và phát triển xã hội
  • Độc giả yêu thích phóng sự xã hội, báo chí điều tra chuyên sâu, đặc biệt là những tác phẩm đào sâu vào các vấn đề đương thời.
  • Độc giả đại chúng quan tâm đến thời sự và những vấn đề đang định hình đời sống xã hội

Những tiếng nói khác trong danh sách finalist 2026

Bên cạnh tác phẩm chiến thắng, hạng mục General Nonfiction công bố hai tác phẩm lọt vào danh sách finalist gồm:

(1) Mother Emanuel: Two Centuries of Race, Resistance, and Forgiveness in One Charleston Church - Kevin Sack

Nội dung tác phẩm

  • Tác phẩm lấy nhà thờ của cộng đồng người Mỹ gốc Phi Emanuel African Methodist Episcopal Church (Mother Emanuel) tại Charleston (South Carolina) làm trung tâm để kể lại hơn hai thế kỷ lịch sử về các vấn đề chủng tộc, đức tin và đấu tranh cho quyền bình đẳng. 
  • Năm 2015, nhà thờ trở thành nơi xảy ra vụ xả súng khiến chín tín đồ thiệt mạng. Từ sự kiện này, Kevin Sack lần ngược lại lịch sử của Mother Emanuel, từ khi cộng đồng người Mỹ gốc Phi tách khỏi các nhà thờ da trắng vào năm 1817, qua thời kỳ Nội chiến và Tái thiết, đến Phong trào Dân quyền (Civil Rights Movement). 
  • Tác phẩm đồng thời khắc họa lịch sử của cộng đồng người Mỹ gốc Phi tại Charleston và vùng Lowcountry từng gắn liền với lịch sử của chế độ nô lệ.

Thông tin tác giả

  • Là một nhà báo kỳ cựu người Mỹ và là tác giả nổi tiếng với các phóng sự điều tra dài kỳ về các vấn đề xã hội và sắc tộc.
  • Từng có 30 năm công tác tại tờ The New York Times trong vai trò phóng viên điều tra và biên tập viên chuyên mục thời sự quốc gia

Nhận xét về tác phẩm

  • “Một kiệt tác… một câu chuyện dày dặn, phong phú và đầy cuốn hút, được kể bằng những câu văn sống động… rộng lớn, truyền cảm hứng và vô cùng quan trọng.” (The New York Times, Editors’ Choice)

(2) A Flower Traveled in My Blood: The Incredible True Story of the Grandmothers Who Fought to Find a Stolen Generation of Children - Haley Cohen Gilliland

Nội dung tác phẩm

  • Cuốn sách kể câu chuyện có thật về “Dirty War”- giai đoạn Argentina nằm dưới chế độ độc tài quân sự từ năm 1976 đến 1983. Khi đó, chính quyền quân sự đã tiến hành đàn áp những người bị xem là đối lập, khiến hàng nghìn người bị bắt cóc và mất tích. Đặc biệt, nhiều phụ nữ mang thai bị bắt giữ, sinh con trong tù rồi bị “biến mất”, còn những đứa trẻ được bí mật đưa cho các gia đình khác nuôi dưỡng. 
  • Tại Buenos Aires, những người bà thành lập một tổ chức đấu tranh tìm kiếm những người cháu bị đánh cắp có tên là Abuelas de Plaza de Mayo. Họ tiến hành điều tra, biểu tình và hợp tác với các nhà khoa học để phát triển phương pháp xét nghiệm di truyền nhằm xác định danh tính những đứa trẻ.

Thông tin tác giả

  • Là một nhà báo, tác giả người Mỹ và hiện là Giám đốc Sáng kiến Báo chí Yale (Yale Journalism Initiative).
  • Từng có 7 năm làm việc tại tạp chí The Economist, trong đó có 4 năm thường trú tại Buenos Aires với vai trò là phóng viên thường trú tại Argentina.

Nhận xét về tác phẩm

  • “Một tác phẩm được viết tuyệt đẹp và nghiên cứu, phóng sự kỹ lưỡng về Dirty War tại Argentina, được kể qua góc nhìn của những người mẹ và người bà đã không ngừng đi tìm sự thật về số phận của những người thân yêu bị ‘mất tích’, đồng thời góp phần đưa vấn đề đàn áp chính trị tại Nam Mỹ đến với công chúng.” - Pulitzer Prize Board
  • “[Một] câu chuyện đáng kinh ngạc… Mạnh mẽ… Ám ảnh… Cuốn hút và sáng rõ… Bạn hẳn phải chai sạn đến mức nào mới có thể không lay động trước hành trình của những người bà.” - Jennifer Szalai, The New York Times Book Review
×

MỞ KHOÁ CHUYÊN MỤC
THE ESSAY

Hãy nhập email để tiếp tục đọc MIỄN PHÍ

Bằng cách nhấn đăng kí, bạn đồng ý với Chính sách bảo mật và Thoả thuận người dùng của chúng tôi