Bản báo cáo "Xu hướng việc làm toàn cầu cho thanh niên" của ILO công bố vào tháng 8 vừa qua đưa ra con số đáng chú ý: 67 triệu người từ 15 đến 24 tuổi đang thất nghiệp.
Bản báo cáo "Xu hướng việc làm toàn cầu cho thanh niên" của ILO công bố vào tháng 8 vừa qua ghi nhận một thức tế đáng quan ngại: 67 triệu người từ 15 đến 24 tuổi đang không tìm được việc làm trong thị trường lao động. Tuy nhiên, vấn đề nhức nhối hơn không chỉ nằm ở số lượng người thất nghiệp, mà ở chất lượng của những công việc còn lại.
Một bộ phận người trẻ đang làm việc kiệt sức mỗi ngày nhưng không thể tích lũy tài sản, tầng lớp này được các nhà kinh tế gọi là “tầng lớp bấp bênh”(Precariat) - những người làm việc mà không có bất kỳ sự bảo đảm nào về tương lai.
KHÔNG CÒN CAM KẾT DÀI HẠN
Ở các thế hệ trước, thị trường lao động vận hành dựa trên một cam kết rõ ràng: người đi làm cống hiến thời gian, kỹ năng và sự gắn bó để nhận lại một vị trí ổn định, có bảo hiểm xã hội và lương hưu. Trật tự đó giúp mỗi cá nhân có một điểm tựa an toàn để lập kế hoạch cho cuộc đời.
Hiện nay, cam kết này đang dần biến mất. Để giảm chi phí và rủi ro, doanh nghiệp chuyển hướng sang mô hình tinh gọn, chuộng hợp đồng ngắn hạn, thời vụ hoặc thuê ngoài qua các nền tảng công nghệ. Theo số liệu của ILO: Tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên luôn cao gấp 3 lần so với nhóm lao động trưởng thành. Trong số những người trẻ có việc, cứ 4 người thì 1 người chỉ ký được hợp đồng dưới 12 tháng. Hơn 60% lao động trẻ tại các nước đang phát triển làm việc ở khu vực tự do, hoàn toàn không có mạng lưới an sinh bảo vệ.
Quy luật bất thành văn của thị trường nơi đây là "vào sau cùng, rời đi đầu tiên". Thiếu thâm niên, người trẻ trở thành nhóm đầu tiên bị cắt giảm mỗi khi doanh nghiệp tái cơ cấu. Trước đây, sự bấp bênh chỉ là chướng ngại tạm thời ở ngưỡng cửa sau tốt nghiệp; còn hiện tại, nó trở thành câu chuyện chung của cả một thế hệ.
ĐÀO TẠO CON NGƯỜI THEO “DÂY CHUYỀN”
Nghịch lý lớn nhất hiện nay là: thế hệ có tỷ lệ bằng cấp cao nhất trong lịch sử nhân loại lại là thế hệ dễ bấp bênh nhất.
Lý do đến từ khoảng cách giữa kiến thức được dạy trên ghế nhà trường và những gì cuộc sống bên ngoài đang cần. Phần lớn các lớp học hiện nay vẫn dạy theo cách cũ: học thuộc lòng, làm đúng theo các bước có sẵn, giải bài theo một đáp án mẫu và hiếm khi khuyến khích học sinh tư duy phản biện.
Cách đào tạo này từng rất hiệu quả khi thị trường cần những lao động làm việc đều đặn như các cỗ máy. Nhưng hiện tại, phần mềm và trí tuệ nhân tạo AI (hay còn gọi là Siêu trí tuệ - SI) làm những việc đó nhanh hơn, chính xác hơn và chi phí thấp hơn rất nhiều. Cuộc sống thực tế cần người lao động liên tục đổi mới, linh hoạt và làm chủ tình huống.
ẢO TƯỞNG VỀ “TẤM VÉ VÀNG”
Tấm bằng đại học hay các chứng chỉ chuyên môn từng được xem là “tấm vé vàng” đảm bảo cho một công việc. Nhưng trong một thị trường chuộng mô hình tinh gọn và biến đổi không ngừng, tấm vé đó đang dần mất đi công dụng của nó.
Như Giáo sư Ken Robinson đã từng cảnh báo trong “Creative Schools” (Bản dịch tiếng Việt “Trường học sáng tạo”), bi kịch lớn nhất là chúng ta đã có những bước tiến lớn trong công nghệ, nhưng bộ kỹ năng, tư duy đi làm vẫn đang được đúc rút từ các nhà máy thế kỷ 20.
Khi sự an toàn, công việc ổn định không còn là thứ có thể mua được bằng thâm niên hay bằng cấp. Điểm tựa duy nhất của người lao động hiện nay không nằm ở danh phận của một tổ chức che chở, mà ở năng lực tự định giá chính mình: khả năng thích ứng liên tục, tư duy phản biện độc lập và những giá trị nhân bản mà máy móc chưa thể sao chép.
Và có lẽ, bài học sinh tồn đắt giá nhất dành cho thế hệ này là: đừng ngây thơ đặt cược sự nghiệp cả đời vào một hệ thống vốn được thiết kế để thay thế bạn bất kỳ lúc nào.
