The Class: Người trẻ lớn lên thế nào giữa hai thế giới trực tuyến và ngoại tuyến?

Chúng ta thường mặc định thế giới mạng và đời thực là hai không gian tách biệt. Nhưng với một thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên cùng công nghệ, liệu ranh giới ấy có thực sự rõ ràng?

Chúng ta thường mặc định thế giới mạng và đời thực là hai không gian tách biệt. Nhưng với một thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên cùng công nghệ, liệu ranh giới ấy có thực sự rõ ràng? Dành trọn một năm đồng hành và tìm hiểu đời sống của 28 học sinh tuổi teen, cuốn sách The Class (2016) đã góp phần phá vỡ những định kiến của người lớn, đồng thời phác họa một cách tinh tế cách người trẻ kiến tạo bản sắc cá nhân giữa hai không gian tưởng chừng khác biệt ấy.

Trong The Class (Lớp học), hai tác giả Sonia Livingstone và Julian Sefton-Green, những học giả hàng đầu trong lĩnh vực Truyền thông và Tâm lý học, đã mang đến một góc nhìn sâu sắc về hành trình khám phá, định hình và thể hiện bản thân của người trẻ. Qua đó, hai tác giả cho thấy bản sắc cá nhân không hình thành một cách biệt lập mà chúng được bồi đắp qua những tương tác thường nhật, từ những dòng tin nhắn trên màn hình đến các cuộc gặp gỡ và kết nối trực tiếp trong đời sống.

Sự đan xen giữa hai thế giới: Khi không gian số trở thành một phần của đời sống xã hội

Thay vì chỉ dựa vào các bảng hỏi hay dữ liệu định lượng, hai tác giả đã trực tiếp theo dõi 28 học sinh từ 13 đến 14 tuổi tại Trường Victoria Forest, London, trong suốt năm học 2011-2012. Bắt đầu bằng việc tìm hiểu mạng lưới quan hệ của cả lớp và từng học sinh, họ tiếp tục theo chân các em từ trường học về nhà và đến những nơi quen thuộc trong khu dân cư. Nhờ đó, các tác giả có thể quan sát cách người trẻ giao tiếp, xây dựng quan hệ và thể hiện bản thân trong nhiều bối cảnh khác nhau.

Chính quá trình nghiên cứu thực địa theo hướng dân tộc học (ethnography) này đã khiến các tác giả phải nhìn nhận lại về sự tách biệt của thế giới trực tuyến và ngoại tuyến. Trên thực tế, hai không gian này luôn đan xen và ảnh hưởng lẫn nhau trong cuộc sống của người trẻ. Các em chủ yếu xây dựng tình bạn và duy trì những mối quan hệ gia đình thông qua gặp gỡ trực tiếp, trong khi các nền tảng số lại giúp các em giữ liên lạc, mở rộng và điều chỉnh những mối quan hệ ấy.

Không gian số cũng mang đến cho người trẻ nhiều cơ hội để chủ động lựa chọn cách mình kết nối với người khác và thể hiện bản thân. Các em có thể quyết định ai được nhìn thấy những gì mình chia sẻ, muốn duy trì liên lạc với ai, thông tin nào có thể lan truyền rộng rãi và điều gì nên được giữ riêng tư. Vì vậy, việc lựa chọn sử dụng các nền tảng ấy không đơn thuần là chạy theo xu hướng công nghệ, mà còn phụ thuộc vào việc nền tảng đó phù hợp đến đâu với từng hoàn cảnh và mối quan hệ xã hội. Nói cách khác, các bạn trẻ hoàn toàn biết cách chủ động điều chỉnh cách sử dụng sao cho phù hợp nhất với nhu cầu và hoàn cảnh của mình.

Cuốn sách cũng cho thấy một khoảng cách đáng kể giữa những gì người lớn hình dung về lớp học và thực tế mà học sinh trải nghiệm. Dù cùng học trong một lớp, mỗi em vẫn có những mối quan hệ, trải nghiệm và cách hòa nhập riêng. Vì thế, chúng ta không thể xem lớp học như một cộng đồng thống nhất - nơi tất cả học sinh đều có chung trải nghiệm và nhìn nhận cuộc sống theo cùng một cách.

Khoảng cách thế hệ: Khi góc nhìn của người lớn khác với trải nghiệm của các bạn trẻ

Trong Chương 2, Livingstone và Sefton-Green nhiều lần sử dụng những từ như “ngạc nhiên”, “tò mò” và “bị cuốn hút” để diễn tả những gì họ khám phá được trong quá trình nghiên cứu. Những cách diễn đạt này cho thấy việc trực tiếp tìm hiểu cuộc sống của các bạn trẻ đã giúp hai tác giả nhận ra nhiều điều khác với những gì họ hình dung ban đầu. Đồng thời, chúng cũng phản ánh khả năng phản tư của các nhà nghiên cứu khi họ ý thức được bản thân là những người trưởng thành đang tìm hiểu và diễn giải trải nghiệm của những đứa trẻ khác thế hệ với họ.

Để hiểu được cuộc sống của các bạn trẻ tham gia nghiên cứu, các tác giả không chỉ quan sát từ bên ngoài mà còn dành thời gian trò chuyện và xây dựng lòng tin với các em. Chính sự kiên nhẫn và sẵn sàng lắng nghe này đã giúp họ nhận ra những khác biệt trong cách người lớn và người trẻ nhìn nhận về cùng một thực tại.

Trong mắt giáo viên, cuộc sống của học sinh bên ngoài trường học thường khó nắm bắt và dễ chịu ảnh hưởng tiêu cực từ truyền thông. Ngược lại, phụ huynh lại cảm thấy những gì diễn ra trong trường học khá mơ hồ. Trong khi đó, chính những người trẻ lại nhìn nhận cuộc sống của mình như một tổng thể “hài hòa và nhất quán, dù ở nhà hay ở trường”. Sự khác biệt này cho thấy người lớn và người trẻ có thể cùng nhìn vào một cuộc sống nhưng lại hiểu nó theo những cách rất khác nhau.

Điều đáng chú ý là những khác biệt ấy không chỉ bắt nguồn từ việc mỗi thế hệ có những trải nghiệm riêng, mà còn cho thấy người lớn không phải lúc nào cũng hiểu đầy đủ những gì người trẻ đang trải qua. Khi những lo ngại và kỳ vọng của người lớn trở thành cơ sở để đánh giá cuộc sống của thanh thiếu niên, tiếng nói và trải nghiệm thực tế của các em có thể bị bỏ qua. Vì vậy, để hiểu người trẻ, các nhà nghiên cứu cần vượt ra ngoài những giả định có sẵn, trực tiếp lắng nghe các em và tìm hiểu cuộc sống của các em trong chính những bối cảnh mà các em đang sống.

‍‍

Từ The Class đến nghiên cứu về AI trong giáo dục

Những khác biệt trong cách nhìn nhận giữa người lớn và người trẻ mà Livingstone và Sefton-Green chỉ ra có mối liên hệ trực tiếp với mối quan tâm nghiên cứu của tôi về việc người trẻ sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong và ngoài lớp học, cũng như cách giáo viên và phụ huynh nhìn nhận những thực hành học tập mới này. Những lo ngại từng xuất hiện trong cách người lớn nhìn nhận đời sống số của học sinh cũng gợi mở những câu hỏi tương tự trong bối cảnh AI ngày nay. Chẳng hạn, một số người có thể lo ngại rằng học sinh sẽ phụ thuộc vào AI và dần mất đi khả năng tư duy độc lập, trong khi những người khác lại kỳ vọng quá nhiều vào khả năng cải thiện giáo dục của công nghệ này. Cả hai cách nhìn đều có thể chưa phản ánh đầy đủ cách học sinh thực sự sử dụng và trải nghiệm AI trong đời sống hằng ngày.

Như Holmes và cộng sự (2019) chỉ ra, khi AI đang làm thay đổi giáo dục, việc phân biệt giữa những khả năng thực tế của công nghệ và những kỳ vọng bị thổi phồng là điều đặc biệt quan trọng. Từ góc nhìn này, The Class gợi mở cho tôi một hướng tiếp cận phù hợp hơn, rằng thay vì chỉ khảo sát học sinh sử dụng công cụ AI nào và với tần suất bao nhiêu, tôi cần tìm hiểu sâu hơn về cách các em sử dụng những công cụ đó, lý do các em lựa chọn chúng và ý nghĩa mà các em gắn với những trải nghiệm ấy.

Để làm được điều này, tôi có thể kết hợp khảo sát nhằm tìm hiểu việc sử dụng công nghệ với phỏng vấn chuyên sâu để lắng nghe câu chuyện của học sinh. Tôi cũng muốn tìm hiểu cách các em sử dụng AI ở nhà và tại trường, cách các em chia sẻ công cụ với bạn bè, cũng như cách các em điều chỉnh việc sử dụng tùy theo yêu cầu của từng tình huống học tập. Qua đó, tôi có thể làm rõ hơn mối quan hệ giữa người học, công cụ AI và những không gian mà việc học diễn ra, đồng thời tìm hiểu cách các yếu tố này tác động qua lại trong thực tế.

Bên cạnh đó, khi đặt những trải nghiệm của học sinh bên cạnh nghiên cứu của Selwyn (2013) về công nghệ giáo dục, tôi có thể xem xét khoảng cách giữa cách công nghệ được định hướng trong chính sách và cách người học thực sự sử dụng công nghệ trong đời sống hằng ngày. Điều này cũng giúp tôi nhìn nhận việc nghiên cứu AI không chỉ là tìm hiểu công nghệ có thể hỗ trợ giáo dục đến đâu, mà còn là tìm hiểu cách người học chủ động sử dụng công nghệ, đưa ra lựa chọn và ứng phó với những vấn đề đạo đức nảy sinh trong quá trình học tập. Từ đó, nghiên cứu có thể đóng góp vào các cuộc thảo luận về đạo đức AI, tính chủ động của người học và cách con người phối hợp với AI.

Cách tiếp cận này cũng mở ra khả năng xem xét mô hình bản sắc tự sự (narrative identity model) của Granic và cộng sự (2020) trong bối cảnh AI ngày càng hiện diện trong đời sống của người trẻ. Theo mô hình này, bản sắc được hình thành thông qua sự tương tác giữa các yếu tố văn hóa, các mối quan hệ với người khác và những quá trình diễn ra bên trong mỗi cá nhân. Trong bối cảnh hiện nay, AI có thể trở thành một yếu tố mới tham gia vào quá trình đó, khi người trẻ sử dụng công nghệ để tìm kiếm thông tin, bày tỏ suy nghĩ, giải quyết vấn đề và nhìn nhận lại khả năng của chính mình. Tuy nhiên, ảnh hưởng của AI không diễn ra theo một chiều hay giống nhau ở mọi trường hợp, mà phụ thuộc vào cách người trẻ sử dụng công nghệ, những mối quan hệ xung quanh và các giá trị chi phối lựa chọn của họ.

Nhìn rộng hơn, The Class nhắc nhở tôi rằng việc tiếp nhận và sử dụng công nghệ không bao giờ hoàn toàn tách rời khỏi đời sống xã hội. Cách con người tương tác với công nghệ luôn gắn với những mối quan hệ, những khác biệt về quyền lực và các giá trị mà họ theo đuổi. Vì vậy, khi nghiên cứu việc sử dụng AI trong giáo dục, tôi cần quan tâm không chỉ đến những gì công nghệ có thể làm, mà còn đến cách học sinh thực sự sử dụng nó và ý nghĩa mà các em tạo ra từ những trải nghiệm đó.

Khép lại The Class, điều tôi nhận được không chỉ là một gợi ý về phương pháp nghiên cứu, mà còn là lời nhắc nhở về cách tiếp cận người trẻ. Thay vì nhìn nhận đời sống công nghệ số của các em hoàn toàn từ góc nhìn của người lớn, tôi cần dành thời gian lắng nghe, quan sát và tìm hiểu những trải nghiệm thực tế của các em. Bởi lẽ, để hiểu cách người trẻ hình thành bản sắc và thể hiện tiếng nói của mình, những dữ liệu có thể đo lường là chưa đủ; điều quan trọng không kém là hiểu được ý nghĩa do chính các em gắn với những gì mình làm và trải nghiệm.

×

MỞ KHOÁ CHUYÊN MỤC
THE ESSAY

Hãy nhập email để tiếp tục đọc MIỄN PHÍ

Bằng cách nhấn đăng kí, bạn đồng ý với Chính sách bảo mật và Thoả thuận người dùng của chúng tôi