Cách giải thích hiển nhiên nhất là châu Âu quá chia rẽ.

Ngày 9/6/2026, Pháp và Đức chính thức chấm dứt hợp tác trong dự án chiến đấu cơ thế hệ mới FCAS. Dự án trị giá khoảng 100 tỉ euro này từng được Tổng thống Emmanuel Macron và Thủ tướng Angela Merkel khởi động năm 2017 như một biểu tượng cho tham vọng tự chủ quốc phòng của châu Âu, để rồi đổ vỡ vì những tranh chấp giữa chính hai nước. Chỉ một tháng sau, Cơ quan Quốc phòng châu Âu (EDA) công bố rằng 27 nước thành viên EU đã chi 418 tỉ euro cho quốc phòng trong năm 2025, tăng 20% chỉ trong một năm.
Hai diễn biến ấy, đặt cạnh nhau, cho thấy chi tiêu quốc phòng của châu Âu đang tăng nhanh hiếm thấy, trong khi khả năng cùng nhau dùng số tiền đó vào những mục tiêu chung thì vẫn tiến triển rất chậm. Châu Âu đang mạnh lên về quân sự mà chưa thống nhất hơn về chiến lược.
Cách giải thích hiển nhiên nhất là châu Âu quá chia rẽ. Thế nhưng các nước châu Âu đã chia rẽ về quốc phòng suốt gần 80 năm qua, bất chấp tiến trình hội nhập kinh tế sâu rộng và không ít cú sốc an ninh. Vì sao châu Âu có thể sống chung với nó lâu đến vậy mới là câu hỏi khó hơn.
Theo tôi, một phần lớn câu trả lời nằm ở vai trò của Mỹ. Chừng nào Washington còn bảo đảm răn đe hạt nhân và cung cấp những năng lực quân sự mà châu Âu thiếu, các nước này vẫn hưởng được một mức độ an ninh cao mà không phải trả cái giá chính trị của việc chia sẻ chủ quyền quốc phòng. Gốc rễ của chia rẽ nằm ở chính châu Âu, nhưng sự bảo trợ của Mỹ khiến cái giá của nó thấp đến mức chưa chính phủ nào phải tìm cách xóa bỏ nó.
Các cuộc tranh luận về “tự chủ chiến lược” thường rối vì mỗi chính phủ hiểu khái niệm này theo một cách. Để tránh điều đó, có thể phân biệt bốn cấp độ của tự chủ. Cấp độ thấp nhất là tự chủ về năng lực, tức châu Âu chi và sản xuất nhiều hơn cho phòng thủ của mình. Cấp độ thứ hai là bớt phụ thuộc vào Mỹ ở những năng lực thiết yếu. Cấp độ thứ ba là tự do hành động, tức tiến hành được một chiến dịch quân sự lớn khi Washington đứng ngoài. Cấp độ cao nhất là tự xác định lợi ích và theo đuổi một đại chiến lược độc lập với Mỹ.
Bốn cấp độ này không nhất thiết đi cùng nhau. Ba Lan hiện chi hơn 4% GDP cho quốc phòng và đang xây dựng một trong những lực lượng lục quân lớn nhất EU, mà vẫn gắn bó với Mỹ chặt chẽ hơn bao giờ hết. Từ năm 2022 đến nay, châu Âu tiến nhanh ở cấp độ đầu tiên, nhích lên được phần nào ở cấp độ thứ hai, còn hai cấp độ trên thì hầu như vẫn đứng yên.
Sự trì trệ ở các cấp độ cao thể hiện ngay trong cách tiêu tiền. Cũng theo số liệu của EDA, mua sắm hợp tác chỉ chiếm 24% chi tiêu cho trang bị năm 2025, và con số này đã tính cả những dự án làm chung với các đối tác ngoài EU. Nếu chỉ tính hợp tác giữa các nước châu Âu với nhau thì tỉ lệ ở 19 nước có báo cáo chỉ khoảng 11%, chưa bằng một phần ba mức chuẩn 35% mà chính EDA đặt ra từ năm 2007. Báo cáo Draghi về năng lực cạnh tranh của châu Âu ghi nhận các nước EU đang vận hành tới mười hai loại xe tăng chiến đấu chủ lực, trong khi Mỹ chỉ có một. Mỗi loại lại cần phụ tùng, đạn dược và quy trình bảo dưỡng riêng.
Tái vũ trang thậm chí còn làm sâu thêm một số dạng phụ thuộc. Theo SIPRI, nhập khẩu vũ khí lớn của các thành viên NATO ở châu Âu trong giai đoạn 2020 đến 2024 tăng hơn gấp đôi so với năm năm trước đó, và tỉ trọng hàng Mỹ trong số này tăng từ 52% lên 64%. Khi chiến sự diễn ra ngay sát biên giới, mua hệ thống giao được nhanh và đã qua thực chiến là hợp lý, nhưng hàng chục quyết định hợp lý như vậy cộng lại đang tạo ra một châu Âu mạnh hơn, đồng thời gắn chặt hơn vào hệ thống vũ khí của Mỹ.
Giới nghiên cứu đưa ra ba cách lý giải chính cho tình trạng này. Cách thứ nhất cho rằng châu Âu chưa đủ mạnh, một nhận định khó đứng vững trước những số liệu nêu trên. Tính theo GDP danh nghĩa, riêng EU đã có quy mô kinh tế gấp khoảng tám lần Nga, chưa kể Anh. Nga có nền kinh tế thời chiến nên biến nguồn lực thành đạn pháo nhanh hơn, và châu Âu quả còn thiếu những năng lực hỗ trợ như tình báo hay tiếp dầu trên không, song đó là những khoảng trống châu Âu đủ tiền để lấp. Một số học giả thuộc trường phái kiềm chế ở Mỹ còn cho rằng châu Âu thừa sức tự vệ trước Nga, cái còn thiếu chỉ là ý chí chính trị.
Cách lý giải thứ hai thuyết phục hơn, và được trình bày chặt chẽ nhất trong một nghiên cứu năm 2021 với nhan đề khá thẳng thắn là “ảo tưởng tự chủ”. Theo quan điểm này, các nước châu Âu không cảm nhận cùng một mối đe dọa, và yếu tố địa lý quyết định phần lớn sự khác biệt ấy. Với Ba Lan hay các nước Baltic, Nga là hiểm họa gần và cụ thể. Còn với Ý hay Tây Ban Nha, bất ổn ở Bắc Phi và làn sóng di cư qua Địa Trung Hải mới là mối lo thường trực.
Khác biệt về mối đe dọa kéo theo khác biệt về thứ mà mỗi nước muốn mua bằng tiền quốc phòng. Pháp muốn năng lực hành động độc lập và lực lượng triển khai được ra xa, còn Ba Lan muốn quân Mỹ đóng trên đất mình. Vì thế bài toán của châu Âu khó hơn chuyện chia sẻ gánh nặng thông thường, nơi các bên cùng muốn một thứ và chỉ tranh cãi xem ai phải trả nhiều hơn. Ở châu Âu, người ta còn chưa thống nhất được nên chuẩn bị cho cuộc chiến nào và dưới quyền chỉ huy của ai.
Thể chế cũng không giúp được bao nhiêu. Một “châu Âu” theo nghĩa chiến lược phải bao gồm Anh, nước nắm một trong hai kho vũ khí hạt nhân của lục địa nhưng nay đã ra khỏi EU. Trong khi đó, những quyết định đối ngoại và an ninh quan trọng của EU lại cần sự đồng thuận của cả 27 nước. Hungary dưới thời ông Viktor Orbán từng nhiều lần dùng quyền phủ quyết ấy để chặn viện trợ cho Ukraine, và việc ông thất cử hồi tháng 4/2026 không xóa đi quy tắc ấy. Hiện chưa có thiết chế nào trùng khớp với cái “châu Âu” cần phải tự chủ.
Câu chuyện FCAS cho thấy sự chia rẽ ấy đủ sức tự gây hậu quả. Tập đoàn Dassault của Pháp đòi làm tổng thầu và không muốn chia sẻ công nghệ với Airbus, còn Pháp cần một chiến đấu cơ mang được vũ khí hạt nhân và cất cánh từ tàu sân bay, những yêu cầu mà Đức không có. Washington không trực tiếp nhúng tay. Có điều Đức không cần một máy bay mang vũ khí hạt nhân của riêng châu Âu một phần vì đã cam kết mua F-35 của Mỹ để tiếp tục tham gia cơ chế chia sẻ hạt nhân của NATO.
Như vậy, cách lý giải thứ hai giải thích tốt vì sao tự chủ lại khó, nhưng chưa cho biết vì sao châu Âu sống chung được với sự chia rẽ lâu đến thế. Các quốc gia rất hiếm khi tự nguyện gộp quyền chỉ huy quân đội. Lịch sử hình thành các liên bang, từ Thụy Sĩ đến nước Mỹ cuối thế kỷ 18, cho thấy điều đó thường chỉ xảy ra khi các bên cùng đứng trước một mối đe dọa quân sự đủ lớn, và một số học giả hiện thực cho rằng chính nỗi lo về Liên Xô đã thúc đẩy giai đoạn đầu của hội nhập châu Âu. Cách lý giải thứ ba bắt đầu từ đây. Trong gần tám thập niên, Mỹ đã gánh thay châu Âu phần lớn gánh nặng răn đe trước mối đe dọa ấy. Nhờ vậy, những khác biệt giữa các nước châu Âu, dù lớn đến đâu, chưa bao giờ tốn kém đến mức buộc họ phải giải quyết.
Năm 1984, một nhà bình luận người Đức ví Mỹ như “người giữ yên” của châu Âu, vì bằng cách gánh lấy vấn đề an ninh, Washington giúp các nước Tây Âu thoát khỏi vòng nghi kỵ lẫn nhau và hợp tác được mà không cần giải quyết dứt điểm những đối đầu cũ. Một sử gia Na Uy về sau gọi đó là “đế chế theo lời mời”, bởi chính các chính phủ châu Âu đã chủ động mời Mỹ ở lại.
Số phận của Cộng đồng Phòng thủ châu Âu (EDC) cho thấy logic ấy vận hành ra sao. Kế hoạch lập một quân đội châu Âu chung ra đời đầu thập niên 1950, khi Mỹ đòi tái vũ trang Tây Đức sau Chiến tranh Triều Tiên, và được chính Washington ủng hộ mạnh mẽ. Tháng 8/1954, Quốc hội Pháp bác bỏ kế hoạch này, chủ yếu vì lo mất chủ quyền và lo Đức tái vũ trang. Khi ấy mối đe dọa từ Liên Xô đang ở mức cao, vậy mà châu Âu vẫn không gộp quân đội, bởi đã có sẵn một lối thoát. NATO ra đời từ năm 1949, và chỉ một năm sau thất bại của kế hoạch quân đội chung, Tây Đức được tái vũ trang trong khuôn khổ NATO dưới sự bảo trợ của Mỹ. Một số nhà nghiên cứu về EU cho rằng chính sự phân công ấy, NATO lo an ninh còn châu Âu lo thị trường, khiến EU lớn lên chủ yếu bằng thương mại và luật lệ, trong khi phần lớn các nhà nước trong lịch sử được rèn giũa qua chiến tranh.
Cái giá mà châu Âu được miễn có thể ước tính được. Theo tính toán của Viện Bruegel và Viện Kiel công bố năm 2025, nếu Mỹ rút khỏi vai trò phòng thủ châu Âu, các nước châu Âu sẽ cần thêm khoảng 300.000 quân và ít nhất 250 tỉ euro chi tiêu quốc phòng mỗi năm trong ngắn hạn. Cái giá chính trị còn khó trả hơn, bởi một lực lượng chung cần có người quyết định khi nào nó chiến đấu, và một nền công nghiệp hợp nhất đòi hỏi có nước phải đóng cửa nhà máy của mình. Chừng nào Mỹ còn gánh phần này, chưa chính phủ châu Âu nào phải trả lời những câu hỏi đó.
Mỹ còn giữ một vai trò ít được chú ý hơn là tổ chức. Chức Tư lệnh Tối cao Lực lượng Đồng minh châu Âu của NATO luôn thuộc về một tướng Mỹ, song đó mới chỉ là phần nổi. Bên dưới là cả một hệ thống gồm bộ chỉ huy tích hợp, quy trình hoạch định phòng thủ chung, kế hoạch tăng viện và những năng lực hỗ trợ mà châu Âu vẫn thiếu. Nhờ đó, các nước có ưu tiên khác nhau vẫn hợp tác được mà không cần một thẩm quyền châu Âu chỉ huy họ. Ba Lan không cần hoàn toàn tin Pháp nếu cả hai cùng tin vào Điều 5 và vào Mỹ, và các nước nhỏ cũng không phải chọn giữa Paris và Berlin.
Vai trò này thể hiện rõ nhất trong răn đe hạt nhân, nơi vấn đề cốt lõi là lòng tin hơn là số lượng đầu đạn. Pháp và Anh đều có lực lượng hạt nhân đáng tin cậy, nhưng với Ba Lan hay các nước Baltic, câu hỏi thật sự là Paris có sẵn sàng chấp nhận rủi ro hạt nhân để bảo vệ Warsaw hay Vilnius hay không. Bảo đảm của Mỹ đã được kiểm chứng qua gần tám thập niên và gắn với hàng chục nghìn binh sĩ đồn trú, còn một cơ chế răn đe do châu Âu dẫn dắt thì vẫn chưa trả lời được cả những câu hỏi cơ bản như ai sẽ ra quyết định. Cho nên cũng dễ hiểu khi Ba Lan đáp lại những bất định từ Washington bằng cách bám chặt hơn vào Mỹ. Năm 2018, Warsaw còn đề nghị chi khoảng 2 tỉ USD để Mỹ đặt một căn cứ thường trực trên đất Ba Lan, với cái tên “Pháo đài Trump”.
Washington cũng nhiều lần tìm cách giữ tự chủ châu Âu trong những giới hạn nhất định. Sau khi Anh và Pháp ký Tuyên bố Saint-Malo năm 1998, Ngoại trưởng Mỹ Madeleine Albright đưa ra ngay nguyên tắc “ba không”, gồm không tách khỏi NATO, không trùng lặp năng lực và không phân biệt đối xử với các thành viên NATO ngoài EU. Gần ba thập niên sau, Bộ Quốc phòng Mỹ vẫn cảnh báo sẽ trả đũa nếu EU đưa điều khoản ưu tiên hàng châu Âu vào luật mua sắm quốc phòng. Những phản đối ấy phần nhiều vì lợi ích thương mại, và châu Âu thường vẫn làm theo ý mình. Qua nhiều đời tổng thống, Washington vẫn muốn đồng minh chi và gánh vác nhiều hơn, nhưng thường muốn năng lực châu Âu mạnh hơn ấy nằm trong một cấu trúc an ninh do Mỹ giữ vị trí trung tâm.
Dưới nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump, Chiến lược Quốc phòng Mỹ công bố tháng 1/2026 yêu cầu đồng minh NATO nhận trách nhiệm chính đối với phòng thủ thông thường của châu Âu, còn Mỹ chỉ hỗ trợ ở mức hạn chế hơn. Nếu lập luận của bài viết này đúng, châu Âu sẽ hợp tác chặt hơn ở đúng những lĩnh vực mà bảo đảm của Mỹ trở nên kém chắc chắn. Còn nếu chỉ cách lý giải thứ hai là đúng, tức chia rẽ bắt nguồn từ khác biệt lợi ích và không liên quan nhiều đến Mỹ, thì việc Mỹ lùi lại sẽ không làm thay đổi bao nhiêu mức độ hợp tác giữa các nước châu Âu.
Có thể kiểm tra điều này bằng cách so sánh hai lần Mỹ lùi lại. Năm 2017, sau khi ông Trump nhậm chức lần đầu, Thủ tướng Merkel nói rằng thời châu Âu có thể hoàn toàn trông cậy vào người khác đã phần nào qua đi. EU khi ấy lập ra cơ chế Hợp tác Cấu trúc Thường trực và Quỹ Quốc phòng châu Âu, nhưng cả hai đều tự nguyện, quy mô nhỏ và sớm tản ra thành hàng chục dự án rời rạc. Lần này cú sốc lớn hơn, và phản ứng cũng mạnh hơn. Chương trình SAFE của EU cho các nước vay tới 150 tỉ euro, với điều kiện việc mua sắm về cơ bản phải do ít nhất hai nước cùng tiến hành. Đó là công cụ lớn nhất EU từng dùng để đẩy các nước mua chung, dù vẫn chỉ là khoản vay. Phần lớn số tiền tăng thêm vẫn đi theo đường quốc gia, như việc Đức sửa cơ chế phanh nợ trong hiến pháp năm 2025 để chi quốc phòng vượt 1% GDP không bị tính vào trần vay nợ, và tác động của SAFE chỉ đo được trong vài năm tới.
Hỗ trợ Ukraine là lĩnh vực Mỹ lùi lại rõ nhất, và châu Âu đã lấp được khoảng trống. Anh và Đức thay Mỹ đồng chủ trì Nhóm Liên lạc Quốc phòng Ukraine từ tháng 4/2025. Tuyên bố của Hội nghị Thượng đỉnh NATO tại Ankara hồi tháng 7/2026 ghi nhận các đồng minh châu Âu và Canada hiện tài trợ phần lớn hỗ trợ an ninh cho Kyiv. Song qua một cơ chế của NATO cho phép đồng minh mua vũ khí Mỹ để chuyển cho Ukraine, một phần không nhỏ số tiền ấy lại chảy về các nhà máy của Mỹ.
Về hạt nhân, Anh và Pháp đã ký Tuyên bố Northwood vào tháng 7/2025, cam kết phối hợp lực lượng hạt nhân của hai nước. Đến tháng 3/2026, Tổng thống Macron công bố học thuyết “răn đe tiền phương”, theo đó Pháp sẽ tăng số đầu đạn, cho phép triển khai tạm thời máy bay mang vũ khí hạt nhân sang lãnh thổ đồng minh khi có khủng hoảng và lập nhóm tham vấn với tám nước, trong đó có Đức và Ba Lan. Thế nhưng quyền quyết định vẫn nằm trọn trong tay tổng thống Pháp, và Paris tránh đưa ra một bảo đảm chính thức tương tự Điều 5. Những gì châu Âu đang dựng lên vì thế mới là một tầng răn đe bổ sung bên dưới chiếc ô hạt nhân của Mỹ.
Tầng răn đe ấy còn phụ thuộc vào chính trị trong nước của Pháp. Ông Macron không thể tái tranh cử năm 2027, còn đảng cực hữu Tập hợp Quốc gia, vốn đang dẫn đầu các cuộc thăm dò, đã phản đối ngay sau bài phát biểu cho rằng răn đe hạt nhân là việc của quốc gia, không thể ủy thác. Một học thuyết gắn với quyền quyết định của một cá nhân cũng có thể đổi theo người nắm quyền ấy. Warsaw hay Vilnius vì thế càng có lý do để chưa buông bảo đảm của Mỹ.
Cấu trúc chỉ huy là nơi thay đổi ít nhất về thực chất. Theo quyết định của NATO hồi tháng 2/2026, Ý và Anh sẽ dẫn dắt hai Bộ Chỉ huy Lực lượng Liên hợp ở Naples và Norfolk, còn Đức và Ba Lan luân phiên nắm bộ chỉ huy thứ ba ở Brunssum. Mỹ vẫn giữ chức Tư lệnh Tối cao và nắm cả ba bộ chỉ huy thành phần cấp chiến trường, trong đó nhận thêm Bộ Chỉ huy Hải quân Đồng minh.
Những diễn biến này phù hợp với lập luận của bài viết, nhưng chưa đủ để chứng minh nó. Châu Âu đã thay Mỹ ở những phần việc Washington buông ra, và lần này đã có công cụ thúc đẩy mua chung mà năm 2017 chưa có. Nhưng Mỹ chưa rời hai lĩnh vực quan trọng nhất là răn đe hạt nhân và chỉ huy tối cao, và chưa đầy hai năm là quá ngắn để đo những thay đổi về chủ quyền. Các khảo sát của ECFR cho thấy người châu Âu ngày càng coi Mỹ là một “đối tác cần thiết” hơn là một đồng minh cùng chia sẻ giá trị, tức là họ bớt tin Mỹ nhanh hơn nhiều so với tốc độ bớt cần Mỹ. Những gì đang hình thành vì vậy giống một NATO được châu Âu hóa hơn là một châu Âu tự chủ khỏi NATO.
Về một châu Âu không còn Mỹ, giới nghiên cứu có ba luồng ý kiến. Luồng bi quan, tiêu biểu là một bài viết nổi tiếng năm 1990 của một học giả hiện thực người Mỹ, cho rằng châu Âu sẽ dần quay lại thế cạnh tranh giữa các cường quốc. Ở dạng nhẹ hơn, đó là một sự phân mảnh có tổ chức, với sườn đông tập hợp quanh Ba Lan và Bắc Âu. Luồng thứ hai tin rằng một mối đe dọa đủ lớn sẽ buộc châu Âu hợp nhất, với điều kiện mọi thành viên cảm nhận mối đe dọa ấy tương đối giống nhau, điều mà nước Nga hiện nay chưa tạo ra được. Luồng thứ ba, ôn hòa hơn cả, dự báo một sự tự chủ từng phần, trong đó châu Âu tự lo phần lớn phòng thủ thông thường nhưng vẫn dựa vào bảo đảm hạt nhân của Mỹ.
Bằng chứng hiện nay gần với kịch bản thứ ba hơn cả, dù ranh giới với kịch bản phân mảnh khá mỏng. Có hai chỉ báo đáng theo dõi. Thứ nhất là tỉ lệ mua sắm hợp tác giữa các nước châu Âu, hiện khoảng 11%, có tiến dần tới mức 35% hay không khi tiền của SAFE được giải ngân. Thứ hai là răn đe hạt nhân của Pháp và Anh có chuyển từ tham vấn sang chia sẻ trách nhiệm thực chất với các nước không có vũ khí hạt nhân hay không, và có đứng vững qua cuộc bầu cử tổng thống Pháp năm 2027 hay không.
Châu Âu khó tự chủ vì chưa gộp được những lợi ích khác nhau thành một ý chí chung, và tình trạng ấy kéo dài vì sự bảo trợ của Mỹ khiến chia rẽ tương đối rẻ. Thế cân bằng này chỉ thay đổi khi các chính phủ châu Âu thấy chia sẻ chủ quyền dễ chấp nhận hơn tiếp tục phụ thuộc. Chiến tranh ở` Ukraine và những bất định từ Washington đã đẩy châu Âu lại gần ngưỡng đó hơn bất kỳ lúc nào kể từ năm 1954, nhưng ngưỡng ấy vẫn chưa bị vượt qua.
Nếu Washington thật lòng muốn châu Âu gánh phần lớn việc bảo vệ lãnh thổ của mình, Mỹ sẽ phải chấp nhận một châu Âu tự chủ nhiều hơn, kể cả trong chuyện mua vũ khí của ai. Nếu vẫn muốn giữ nguyên quyền quyết định, Mỹ nhiều khả năng chỉ nhận được một châu Âu chi tiêu nhiều hơn mà không hành động được tương xứng. Về phía châu Âu, vấn đề từ lâu đã không còn nằm ở ngân sách. Câu hỏi là các chính phủ có sẵn sàng nhường một phần quyền quyết định về chiến tranh và hòa bình cho một cơ chế chung hay không, và đến nay câu trả lời vẫn là chưa.
Ở châu Á, Mỹ xây dựng một mạng lưới liên minh song phương với từng nước thay vì một khối đa phương như NATO, và một số nhà nghiên cứu cho rằng đó một phần là để Washington dễ kiềm chế chính các đồng minh của mình. Hợp tác an ninh giữa Nhật Bản và Hàn Quốc đến nay vẫn mỏng hơn nhiều so với quan hệ của từng nước với Washington. Với Việt Nam, bài học thực tế là nên đánh giá cam kết của châu Âu ở khu vực theo cấp độ thứ ba, tức khả năng hành động khi không có Mỹ. Châu Âu có thể là đối tác tốt về kinh tế và về năng lực thực thi pháp luật trên biển, nhưng chừng nào còn dồn lực cho sườn đông và còn cần Mỹ ở những năng lực hỗ trợ, khó trông đợi châu Âu hành động độc lập nếu căng thẳng ở Biển Đông leo thang.
Về tiềm lực, châu Âu có thể có đủ sức để tự bảo vệ mình trong dài hạn. Nhưng sức mạnh chỉ trở thành sức mạnh chiến lược khi có người đủ thẩm quyền quyết định dùng nó vào việc gì. Trong phần lớn tám thập niên qua, dựa vào Mỹ vẫn tối ưu hơn cố gắng đạt được tự chủ chiến lược, và chừng nào điều đó còn đúng, châu Âu sẽ còn chọn dựa vào Mỹ.