Đằng sau những chiếc màn hình sáng lúc nửa đêm, AI đang dần trở thành điểm tựa tinh thần của nhiều người. Nhưng sự vỗ về ngọt ngào từ thuật toán thực chất chỉ là ảo ảnh, âm thầm làm suy giảm khả năng tự vệ cảm xúc…
Giả thuyết "Mind After Midnight" được các nhà nghiên cứu tại Đại học Y Harvard và Đại học Arizona công bố năm 2022 chỉ ra rằng: sau 23h đêm, nhịp sinh học tự nhiên kích hoạt hàng loạt biến đổi phức tạp trong cơ chế dẫn truyền thần kinh.
Khi ấy, vỏ não trước trán – "vị thuyền trưởng" chịu trách nhiệm điều hòa lí trí, phán đoán logic và kiểm soát xung động tạm thời được cho đi nghỉ ngơi. Trái lại, hạch hạnh nhân (amygdala) lại bị kích hoạt quá mức, biến thành một chiếc còi báo động nhạy đến mức cực đoan. Nó tự động "dịch cabin" mọi ký ức vụn vặt, một tin nhắn chưa hồi đáp hay một suy nghĩ mơ hồ thành các hiểm họa bạn phải lưu ý ngay lúc này!
Sự đảo chiều này hệt như một chiếc xe bị vô hiệu hóa chân phanh logic nhưng lại kẹt cứng chân ga cảm xúc. Nó đẩy người đô thị sau nửa đêm vào cơn bùng phát tâm lý: cô đơn trên sofa, overthinking không lối thoát, hoặc cảm giác chới với trước các câu hỏi hiện sinh…
Trong nhịp sống hiện đại (trừ các ngành nghề làm việc ban đêm), hầu hết kết nối đời thực đều tạm ngắt nhịp suốt 6–8 tiếng, từ 23h đến sáng hôm sau. Bạn bè đã ngủ, người thân nghỉ ngơi, deadline tạm lắng xuống chờ đến 8h30 sáng, nhưng nội tâm lại dậy sóng. Thay vì tìm đến các không gian mạng thông thường, ngày càng nhiều người trẻ âm thầm chuyển sang ứng dụng AI để trút bỏ tâm sự.
VÌ SAO LẠI CHỌN AI?
Dữ liệu từ Similarweb cho thấy gần 60% lượng người truy cập các ứng dụng nhập vai AI là Gen Z. Người trẻ chọn AI đơn giản vì nó "an toàn tuyệt đối". Ở đó, họ được tháo bỏ các trách nhiệm: con ngoan, trò giỏi, nhân viên chuyên nghiệp, bạn tốt… Ngoài đời thực, mỗi lần mở lời tâm sự là một lần chấp nhận mạo hiểm: sợ bị đánh giá, sợ lộ bí mật, sợ bị bỏ rơi... Ngược lại, nói chuyện với AI thì khác. Nó là một thực thể trung tính, không phán xét, cho phép bạn cởi bỏ gánh nặng hình tượng để bạn phơi bày bản thân rõ ràng nhất.
Bên cạnh đó, tương tác với AI giúp người trẻ thoát khỏi áp lực của các mối quan hệ hai chiều. Trò chuyện giữa con người luôn đòi hỏi sự cho đi- nhận lại: bạn sợ làm phiền người khác, sợ lây lan năng lượng tiêu cực hoặc mang cảm giác mắc nợ đối phương. Còn nói chuyện với AI, bạn có quyền trút bỏ mọi muộn phiền, toàn quyền kiểm soát trò chuyện, có thể bắt đầu hoặc ngắt kết nối bất kỳ lúc nào bạn muốn mà không bị mang cảm giác tội lỗi.
Quan trọng hơn cả, AI đáp ứng đúng mong muốn "được xác nhận cảm xúc". Khi tìm đến người thân hay bạn bè, thứ người trẻ nhận về thường là những “lời dạy bảo”, sự so sánh hoặc thậm chí cho rằng “đang làm quá vấn đề”. Trái lại, thuật toán AI luôn bắt đầu bằng sự công nhận và vỗ về cảm xúc. ("Tôi hiểu bạn đang cảm thấy rất kiệt sức...", "Những gì bạn trải qua thật không dễ dàng..."). Bởi lẽ, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) vận hành dựa trên thuật toán dự đoán chuỗi từ ngữ nhằm tối ưu hóa sự hài lòng của người dùng.
CÁI GIÁ CỦA SỰ MẬT NGỌT AI
Việc biến cỗ máy thành điểm tựa cảm xúc lâu dài sẽ để lại những hệ lụy dai dẳng. Lệ thuộc vào một "đối tác" luôn chiều chuộng xúc cảm sẽ làm suy giảm khả năng tự vệ cảm xúc nghiêm trọng.
Cảm xúc con người vận hành hệt như một "hệ miễn dịch": nó cần được tôi luyện qua những va đập, thất vọng và bất đồng ngoài đời thực để sinh ra “kháng thể”. Thứ mà chúng ta thường gọi là "sự bản lĩnh", khả năng "vượt khó" "vượt khổ"...
Khi đã quá quen với môi trường tương tác giả lập bởi AI – nơi mọi câu chữ đều được lập trình để vuốt ve cái tôi, tối đa hóa thời gian giữ chân người dùng, phần “kháng thể” tâm lý của chúng ta sẽ teo tóp. Cuối cùng khiến ta thu mình lại và ngại mở lòng với thế giới xung quanh.
LỜI GIẢI NÀO CHO VẤN ĐỀ NÀY?
Sự vuốt ve của thuật toán không thể thay thế thực tại một cá nhân buộc phải đối diện. Khi màn hình tắt đi, căn phòng vẫn tối và bế tắc vẫn nằm nguyên ở đó. Mọi vấn đề nếu không được xử lý dứt điểm ngoài đời thực sẽ tự động tích tụ và "tính lãi" mỗi ngày, chứ tuyệt nhiên không có chuyện "cứt trâu hóa bùn".
Để giải quyết hiện tượng này, ta không thể tiếp cận bằng sự cấm đoán cảm tính hay đổ lỗi cho công nghệ. Việc can thiệp đòi hỏi nên thực hiện đồng bộ ở ba cấp độ:
1. Ở cấp độ cá nhân: Trả công cụ về đúng vị trí và chấp nhận quy luật đời sống
Người trẻ cần định vị lại AI về đúng chức năng của một "cuốn sổ tay thông minh" thay vì một "tri kỷ", xem nó là công cụ hỗ trợ sắp xếp suy nghĩ và nhận diện cảm xúc chứ không thể thay thế con người.
Ngoài ra, việc học cách chấp nhận những điều không hoàn hảo và va chạm trong các mối quan hệ thực tế mới là cách duy nhất để rèn luyện sức bền tâm lý.
2. Ở cấp độ gia đình và nhà trường, cần xây dựng được một môi trường không phán xét.
Một đứa trẻ tìm đến ứng dụng nếu cảm thấy không an toàn khi cất lời với người lớn. Thứ người trẻ cần nhất trong những cơn khủng hoảng không phải là giải pháp hay lời khuyên uyên bác, mà chỉ đơn giản là sự lắng nghe chân thành, không định kiến, công nhận đúng mức những áp lực mà họ đang đối mặt.
3. Ở cấp độ hệ thống: Tiếp cận y tế tâm lý còn nhiều rào cản
Tại Việt Nam hay thậm chí ở các quốc gia đã phát triển, việc tham vấn chuyên nghiệp vẫn còn là dịch vụ đắt đỏ, vì vậy AI sẽ luôn là lựa chọn thay thế của số đông.
Các cơ quan quản lý cần tính đến giải pháp đưa chăm sóc sức khỏe tinh thần cơ bản vào BHYT, mở rộng các đường dây nóng hỗ trợ miễn phí 24/7, đồng thời buộc các ứng dụng AI phải có trách nhiệm phát hiện những sự bất thường trong câu lệnh của người dùng để cảnh báo và điều hướng nội dung để người dùng tìm tới các tổ chức, mạng lưới chuyên gia về chủ đề sức khỏe tinh thần.
Suy cho cùng, AI chỉ là chiếc gương phóng đại nỗi cô đơn của thời đại số. Nó sẽ luôn hiểu bạn vì nó đã được lập trình để phục vụ nhu cầu được chiều chuộng cảm xúc của tất cả chúng ta.
